Những năm gần đây dường như khái niệm vườn rừng được sử dụng rất nhiều. Và mỗi người lại có cách hiểu khác nhau về tính chất của kiểu vườn này.
Hôm trước em gặp Diêu, một bạn trẻ dưỡng rừng người dân tộc Cơ Tu ở Quảng Nam. Bạn kể rằng: nhà bạn có nhiều mảnh đất, diện tích mỗi mảnh nhỏ thôi, và ngày xưa chủ yếu dùng để: trồng lúa hoặc các loại hoa màu. Tuy nhiên họ không trồng đồng loạt các mảnh, mà mỗi mảnh trồng xong vài lần, khi thấy đất nghèo đi thì sẽ bỏ hoang, tầm mấy năm sau mới dùng lại đám đất cũ, mấy năm sau ấy có thể là hơn cả chục năm. Cứ thế canh tác luân phiên giữa các miếng đất, hay gọi là luân khoảnh. Thông tin này cũng trùng với lối canh tác của các dân tộc Tây Nguyên ngày trước mà em được biết.
Điểm quan trọng của lối canh tác luân khoảnh (cây ngắn ngày) đó là: mỗi mảnh đất đều nằm lẫn trong rừng. Tức là người đồng bào chỉ chọn những miếng đất nhỏ, bằng phẳng, có thể gần nguồn nước, nói chung vị trí thuận lợi để canh tác. Mảnh đất canh tác chỉ là những chấm nhỏ trong cả vạt rừng. Và vì nằm lẫn trong rừng, nên khi họ thả đất ra không canh tác nữa, chỉ một thời gian ngắn thôi rừng sẽ chiếm lại và nuôi dưỡng đất, để vài năm sau người dân lại được canh tác trên mảnh đất đó nhưng đã màu mỡ.
Xét về “cốt lõi”, đây có thể là một ví dụ của vườn rừng – một khu vườn được nuôi dưỡng bởi rừng, chứ không phải bất kì nguồn đầu vào xa xôi nào. Rừng là nền tảng (kho dự trữ nước, sinh khối, mọi thứ), để một khu vườn có thể vận hành hài hòa với tự nhiên vốn có. Thuận chiều với tự nhiên có bao giờ là thiệt?
Ai cũng biết lấy đất rừng trồng trọt thì rất tốt, nhưng chúng ta lại quên dưỡng phần rừng trên mảnh đất của mình? Giữa việc Rừng dưỡng vườn, với dùng tài chính để làm vườn, ta tự cân đối được và mất vậy.
Tất nhiên, ngày nay rừng đã mất dần, nên việc canh tác lý tưởng như các dân tộc Tây Nguyên, Miền Trung ngày xưa sẽ là rất hiếm. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể mô phỏng lại cách làm ấy trong năng lực trong nguồn vốn của bản thân. Nhấn mạnh nền tảng (rừng) trước khi muốn làm gì, không có nền móng thì đâu có cái gì vững vàng được, phải không ạ.
Với Xanh:
- Gọi là vườn rừng không phải chỉ là cái tên đại diện cho một lối canh tác, mà thực ra rừng đang là “thực thể nguyên bản” hiếm hoi còn sót lại, do chính mẹ thiên nhiên tạo ra cho sự sinh tồn của chúng ta.
- Gọi Vườn Rừng ý là nhìn vào rừng, học theo kết cấu hoàn hảo của rừng để làm vườn, để sống thuận chiều với Tự nhiên. Kết cấu của rừng ra sao, anh chị có thể vào rừng thật quan sát, nghiên cứu tài liệu, bác Ông vườn Mai cũng hay chia sẻ kết cấu này ở các buổi off-rơm.
- Vườn rừng là hiểu được vai trò nền tảng của rừng trong “chức năng” nuôi dưỡng vườn, nuôi dưỡng người. Coi rừng là nền tảng để chi phối mọi hoạt động sống.
Quyết định tập trung bao nhiêu phần trăm quỹ đất của gia đình cho rừng, là tùy điều kiện của mỗi người. Và mặt nào đó, các bạn có công nhận rằng rừng cũng là tài sản dài hạn, dự trữ, phòng thân về mặt tài chính không? Bác Lão Đồng từng kể: đơn vị làm điện gió đã nhiều lần phải “thiết kế” lại đường dây tải điện, chấp nhận “đường đi” mới dù dài hơn, đền bù cho vườn khác diện tích lớn hơn, để tránh đường dây đi ngang hay can thiệp vào mảnh rừng của bác, vì họ không muốn phải đền bù một lượng tiền quá lớn cho một miếng đất đầy cây gỗ lâu năm.
Xanh tin rằng người dưỡng rừng không phải là những người lý tưởng suông. Họ may mắn không phải lo ngắn hạn, để rồi chọn tập trung đầu tư cho dài hạn.