Dạo cây tiêu đang thời hoàng kim. Thì những chiếc máy múc phải làm việc hết công suất ngày đêm. Vậy mà cũng khó đáp ứng nhu cầu. Vì danh sách nông dân xếp hàng chờ đến lượt được múc đất(!) (sau đó vì muốn nhanh gọn đất, trồng cây gì cũng bị múc cả). Nên câu chuyện thời sự nhất lúc đó cũng xoay quanh chuyện…múc đất.
Một lần tôi được hỏi: sao ông không thuê máy múc đất?.
Và nhiều người hết sức ngạc nhiên khi tôi nói rằng tôi không thích múc đất vì thấy tốn tiền mà không có lợi.
Nông dân cho rằng việc múc đất là để “thông đất” cho đất tốt hơn cây tốt hơn. Việc “thông đất” như kỳ vọng rễ cây trồng sẽ nhanh chóng ăn sâu hơn.
Để bảo vệ ý kiến của mình tôi đề nghị làm một thí nghiệm (bằng miệng):
Chọn một chỗ đất tốt trong vườn. Đào lấy 20cm lớp mặt cho vào một cái chậu, 20cm kế theo cho vào chậu khác, rồi mỗi chậu gieo cùng loại hạt giống như nhau, và chăm sóc giống nhau. Kết quả sẽ thế nào?
Không cần đợi thí nghiệm xảy ra. Tôi kết luận luôn: chắc chắn là cây ở chậu có đất mặt sẽ tươi tốt hơn.
Tại sao cây rừng hạt chỉ rơi xuống, không được vùi dưới phân đất nào, mà rễ găm rất sâu khi đã trưởng thành?
Tất cả không ai bác bỏ kết luận của tôi. Nhưng cũng có người biện luận rằng trong quá trình múc đất, máy chỉ nhấn gàu xuống sâu, nhích một khoảng cho rã đất, rồi thả lại như cũ, nên việc xáo trộn các lớp đất là không nhiều.
Tôi đưa ra một dẫn chứng thực tế: cách đây hai mấy năm. Khi trồng cà phê, chúng tôi được phổ biến kỹ thuật trồng âm cây con ở độ sâu 50 – 60 phân. Với kỳ vọng là tầng rễ sẽ ăn sâu xuống hơn. Nhưng bây giờ, khi nhổ cây cà phê thuở đó lên, chỉ có vài cái rễ ở đó, còn 80 – 90% rễ trổ ngược ra ở mức từ 40 phân trở lên mặt bồn, càng gần trên mặt đất lượng rễ càng nhiều hơn. Tôi còn hỏi thêm rằng: những chỗ đất đã bị xói mòn, khi múc thông đất rồi tại sao nó cũng không tốt hơn xíu nào vậy?.
Đến bây giờ. Một số người, đã cảm thấy tiếc số tiền bỏ ra múc đất lúc đó, vì không đem lại ích lợi như kỳ vọng. Thậm chí, ở những thửa đất mà tầng đất mặt cạn, bên dưới nhiều đá, sau khi máy múc tạo ra những khe đá hở, mưa làm chút đất mặt ít ỏi chảy chèn xuống khe, mặt đất càng lộ đá nhiều hơn. Khiến cho việc trồng trọt khó khăn hơn.
Tôi thấy một cái hại nữa là: Việc múc đất, làm đứt gốc trốc rễ những cây hoang dại còn sót lại, nằm ngầm đây đó. Như vậy là, đã cắt đứt khả năng tái sinh của chúng.
Chúng ta đều hiểu và thừa nhận ích lợi to lớn của tầng rễ sâu ở cây cối. Nhưng không vì thế mà nôn nóng tìm các phương cách cơ học để có được điều đó. Làm như vậy chẳng khác nào cho rằng rễ cây phát triển giống như việc đóng một cái cọc xuống đất.
Như thí nghiệm đã chỉ ra, tầng đất bên dưới không “lập tức” thích hợp với cây, nên rễ cây phải đi zích zắc xuống từng chút một. Ngoài việc để tăng diện tiếp xúc, để neo giữ cây, còn là để có thời gian thích ứng, tương tác với chỗ đó dần dần. Tầng đất mặt tươi tốt thì cây mau lớn, cây mau lớn thì sức thích ứng tốt, rễ mau ăn sâu chớ không phải đất đào sẵn là cây mau lớn rễ mau sâu.
Một cái cây, dù đã lâu năm, cao lớn, có bộ rễ sâu hàng chục mét, thì vẫn phải nhờ vào những thứ căn bản trên tầng đất mặt, có lượng rễ áp đảo ăn trên tầng đất mặt.
Tôi đọc đâu đó thấy có bạn nói rằng, ở những vườn cây chuyển đổi thẳng từ canh tác hóa học sang tự nhiên, nhiều cây bị chết là do bộ rễ “lười biếng”, không chịu ăn xuống sâu vì trước đó luôn được cấp sẵn dinh dưỡng dồi dào trên mặt. Ở trường hợp này, tôi lại cho rằng, rễ cây không dám xuống sâu vì sợ chất độc lắng đọng chứ không phải do “lười biếng”.
Một cái cây, dù đã lâu năm, cao lớn, có bộ rễ sâu hàng chục mét. Thì vẫn phải nhờ vào những thứ căn bản trên tầng đất mặt, có lượng rễ áp đảo ăn trên tầng đất mặt. (bởi rứa mới có cảnh nhiều đứa bứng cây cổ thụ đi trồng rồi quay phim). Cây tự mọc trong rừng, thậm chí hạt rơi xuống, còn không được vùi dưới phân đất nào cả. Vậy mà chúng ta đều biết, chúng có những rễ găm rất sâu khi đã trưởng thành.
Cây rừng tái sinh do tôi dưỡng, mặc dù nhiều cây mang ưu thế là gốc rễ sâu sẵn có từ trước nhưng cũng phải sau nhiều năm khi tầng đất mặt dần phục hồi thì tốc độ lớn của chúng mới tăng lên rõ rệt hơn.
Trồng cây, ai cũng mong muốn cây mau lớn, rễ ăn sâu vững vàng.
Dựa vào những phân tích ở trên. Tôi nghĩ rằng, thay vì đào bới, nếu giả như có nôn nóng, thì chuyển kinh phí đó sang chăm lo cho tầng đất mặt tươi tốt là hơn.
(Bây giờ không khó để thấy nhiều mảnh đất được múc năm xưa nay vẫn trụi lủi. Đang bị sa mạc hóa)
Theo Chú Nguyễn Minh Hải (Lão Đồng)