Lưu lại dấu ấn Miền Bắc

Cuối thu năm 2023, Xanh đi thăm miền Bắc để chuẩn bị dữ liệu thực tế cho những buổi Off-rơm ở khu vực này. Với vốn sống hoàn toàn ở Miền Nam, nên những ghi chép dưới đây có gì chưa phù hợp, mong nhận được sự góp ý của các anh chị ạ.

1. Tự chủ nguồn nước và những điều mới mẻ:

Tưới tiêu:

Xanh thấy rất nhiều nhà nông (trừ cây hoa màu, lương thực ngắn ngày) họ trồng cây không bao giờ tưới. Sẽ trồng vào mùa mưa, cây bén rễ rồi cứ thế lớn. Có nhiều anh chị giải thích rằng: ở đây sương nhiều nên dù mùa nắng thì đất vẫn ẩm, cây vẫn sống tốt, nhưng nói chung tập cho cây quen với việc sống dựa vào nước trời, thì cây kiểu gì cũng tự thích nghi được. Em chẳng biết chuyện không tưới tiêu cho cây công nghiệp, cây ăn trái có phổ biến ở Miền Bắc hay không, nhưng hầu hết những vùng em tới đều như vậy, nên người ta thấy lạ việc ở Miền Nam bỏ tiền ra tưới tiêu quá nhiều. Nói thật em rất thích “tư tưởng” này. Nhưng nghe đâu những nông hộ có điều kiện đang dần muốn tưới tiêu để có thể cho cây cối đạt năng suất cao như miền Nam.

Bạn Hồng Vy (Vườn Nhà Vịt) cũng chia sẻ thêm: "Là người miền Bắc, mình nhìn chuyện tưới nước ở quê dưới góc độ như thế này ạ: Thứ nhất là mùa xuân ẩm mát mưa phùn, mùa hè nắng nóng nhưng thường có mưa rào, mùa thu đông ít mưa nhưng nhiệt độ lại thấp, ít nắng. Nhìn chung cả năm không có thời điểm nào bị hạn dài ngày như miền Nam cả. Thứ hai là do đặc thù thời tiết nên cây ăn trái ở miền Bắc chỉ ra quả đúng mùa thôi, không thể ra một năm nhiều lần như kiểu mít thái, bưởi da xanh, xoài,...như trong Nam. Có tưới thì cũng không giúp được gì. Vậy nên mình nghĩ việc tưới tiêu ở hai miền khác nhau là chuyện dễ hiểu. Dĩ nhiên, mình ủng hộ việc ở đâu cũng nên hạn chế tưới nước vào mùa khô. Nhưng cũng hiểu lý do những người trồng cây ăn trái quy mô lớn ở miền Nam trong khu vườn không có nhiều tầng tán mà không tưới vào mùa khô thì cây sẽ chết hoặc không thể cho thu hoạch như mong đợi. Còn nhà mình (ở Đồng Nai), mấy năm có mưa trái mùa nhiều thì còn đỡ, chứ như năm rồi mùa khô diễn ra tương đối bình thường cái là nhiều cây rừng và cây ăn trái còn nhỏ bị chết khô. Được cái xác định tinh thần rồi nên chết thì thay cây khác phù hợp hơn, hoặc tiếp tục trồng chuối và đợi vườn có nhiều bóng từ những cây sống qua được mùa khô, thì trồng sau thôi."

Nước nguồn:

Em đi thăm chủ yếu vùng núi Tây Bắc, và ở đây đa số mọi người dùng nước lấy từ nguồn về. Mỗi nhà đặt một cái ống, hay vài nhà chung nhau một đường ống dắt nước từ chân một ngọn núi một vạt rừng nào đó. Nhưng có rất nhiều khe nước đang cạn dần, người ta cần phải đi xa hơn, sâu hơn mới lấy được nguồn nước mới. Rừng còn thì nước còn, rừng mất thì những mạch nước khơi ấy rồi sẽ biến mất. Tây Nguyên là một ví dụ: ngày em còn bé những mạch nước nguồn nhiều lắm, nhưng dần dà chẳng còn nữa, những buôn làng đã bắt đầu phải đào giếng. Nhưng ở chuyến đi lần này, vẫn là lần đầu tiên em được thấy một cộng đồng dân cư lớn đến vậy, trải dài từ tỉnh này sang tỉnh khác xài nước nguồn. Rừng Miền Bắc còn nhiều lắm phải không ạ?

Đất của rừng:

Em lớn lên ở Tây Nguyên, nên việc đi lại những cung đường cheo leo lầy lội quả thật không có gì mới mẻ, nhưng Tây Nguyên vẫn chỉ là một khu vực thấp so với vùng núi phía Bắc. Có những hôm các anh các chị chở em vào vườn băng qua những con đường như sống xương khủng long, cheo leo trong gió, hai bên đường bạt ngàn cây công nghiệp, hay những nương ngô nương sắn leo tận trên đỉnh núi, em đã tự nói: chúng ta thật tài tình, đến những địa thế khó khăn như vậy mà cũng canh tác được, những địa thế hiểm trở như thế phải chăng là đất của rừng thì phù hợp hơn. Em nghe kể lại: ngày xưa khi còn rừng thì các tộc người cũng chỉ canh tác luân khoảnh và ở những địa thế dễ dàng thôi, bây giờ thì lối canh tác cũng thay đổi theo lối sống.

Những sự việc, tình huống đã chứng kiến cho em thêm niềm tin rằng: dưỡng đất rồi sẽ có rừng, dưỡng rừng rồi sẽ có nước, dưỡng nước rồi đất sẽ giàu… Em tin vào việc Tự nhiên này có thể tái sinh khi người sống trong tự nhiên ấy biết dưỡng.

2. Biết mình muốn gì và sẵn sàng bắt đầu:

Trong chuyến đi Miền Bắc có một cụm từ em được nghe được lặp đi lặp lại: nếu không phải bây giờ, cứ sợ hãi, cứ lo lắng, thì đến bao giờ mới làm được điều mình muốn.

Anh Vĩnh đã dự định sẽ về vườn, về rừng từ nhiều năm trước, nhưng đắn đo mãi, cho đến khi trải qua mùa Covid, anh tự nhắc mình: không bây giờ thì bao giờ. Và thế là xin nghỉ việc. Ngày đi kiếm đất, cơ duyên cho anh gặp một thầy lang, bà đề nghị: con lên đây ở vừa làm vừa trông rừng cho bà, rồi bà cắt luôn cho con miếng đất để mà sinh sống làm lụng. Cứ thế, anh sống ở đây được 1 năm thì có chút biến cố, nhưng một năm ấy cho anh cái nhìn rõ ràng hơn, chắc chắn hơn lựa chọn về vườn.

Em hỏi anh: thu nhập ở đâu để gia đình mình sống một năm qua.

Sống ở vườn đâu có hết nhiêu em ơi, với mình mới về còn bỡ ngỡ nhiều việc đâu thể kiếm sống ngay từ vườn, anh đều đã dự trù để có thể sống ổn, nên không sợ hãi lo lắng gì, chuyện quan trọng là được ở vườn vì sức khỏe và chất lượng cuộc sống của gia đình.

Chị Hải đang có một công việc tốt ở Hà Nội, rồi mẹ bị bệnh đã khiến cả gia đình chị dần dần có những cái nhìn khác về thực phẩm về lối sống. Nhiều năm trước chị đã bắt đầu chán công việc, muốn thay đổi, nhưng cứ chần chừ mãi không dám bước ra khỏi vùng an toàn. Sự cố của mẹ đã khiến chị quyết tâm: thời gian ngắn lắm phải làm việc mình muốn ngay bây giờ. Thế là chị nghỉ việc, quyết định thuê đất để làm nông với nguyện vọng: thực phẩm sạch. Đã 5 năm kể từ ngày ấy, và hôm nay chị thấy biết ơn khu vườn đã nuôi dưỡng chị lớn dần, trưởng thành dần lên.

Kể một vài câu chuyện thì thấy hành trình của họ thật đơn giản, nhưng không phải đâu ạ. Anh, chị đều có những bước chuẩn bị, tính toán từ trước đó rất lâu, có thể từ khi họ còn bé:

• Sống tự lập,
• Có đủ kĩ năng để tự chăm sóc bản thân, gia đình,
• Dám đối diện với nỗi sợ,
• Tin vào chính mình,
• Và trên hết biết mình muốn gì.

Dám sống với điều mình muốn là không dễ. Nhưng phân biệt được sự mù quáng làm theo bản năng với bản lĩnh, cũng quan trọng không kém phải không ạ. Gặp hai anh chị, hay nhiều bạn khác càng giúp em hiểu rõ rằng: ta muốn điều gì thì phải “dấn thân” cái đã, muốn đi qua bờ bên kia ít nhất phải nhảy lên con thuyền, chứ đứng ở ngoài với trăm ngàn nỗi sợ, thì mãi chỉ là giả định mà thôi.

3. Có sức người sỏi đá cũng thành cơm:

Cách đây khoảng 7 năm, anh Cường mua được một diện tích đất khá lớn, với mục đích trồng keo nguyên liệu, nhưng khi trồng xong thì cây chết hàng loạt, đồng thời không có sự chấp thuận của gia đình, nên anh lại rời đất về thành phố làm việc.

6 năm sau, lại muốn quay về làm nông, anh vào thăm khu đất cũ. Ở đó có tầm 12ha đã hóa rừng (địa thế đồi núi dốc), và khu này được thay đổi “mục đích sử dụng đất” thành rừng phòng hộ nghiêm cấm xâm phạm, anh cũng không có ý định lấy lại, cứ để là rừng chung. Phần đất còn lại của anh cũng hóa rừng, nhưng ít hơn vì có các cây ăn trái cũ (táo, bưởi, ổi ….), và mấy năm trước cũng cho người ta mượn đất để canh tác hoa màu, anh muốn làm vườn rừng tại đây, diện tích khu này tầm 8ha.

Khi anh ấy dẫn đi thăm vườn, cùng những lời “thuyết minh” về việc anh ươm giống cây, hay cách thức trồng, em thực sự ngưỡng mộ “hiệu suất lao động” ạ.

Anh ấy lao động như sau:

• Tại khu đất nào định trồng cây gì, anh sẽ ươm giống ở khoảnh đất gần đó. Ươm được bao nhiêu thì mang giống trồng lan rộng ra bấy nhiêu, mỗi năm lan rộng mỗi ít, không vội vã. Anh ấy ươm từ hoa, khoai, sắn, cây ăn trái, rất nhiều thứ. Và mới chưa được 1 năm ở vườn, địa thế thì dốc “hơi đứng”, nhưng lượng đất đã có cây nhiều lắm ạ, toàn giống tự ươm, thế mới tài.

• Giống thì đi xin bà con trong vùng, những mối quan hệ đã có, trái ăn ngon cũng giữ hạt lại trồng, thấy cây hay hay mọc dại thì lấy hạt, hiếm hoi quá thì đi mua. Mà nhân công là một mình anh, lâu lâu có ba mẹ vào trồng phụ, hoặc ươm phụ cây ăn trái. Sức người có kĩ năng làm được nhiều điều phi thường quá ạ.

Em cực kì hiếm gặp một người nông dân diện tích lớn mà tự ươm giống, rồi nhân ra từng chút một như anh. Nhưng cũng chẳng mất nhiều thời gian như tưởng tượng. Có kĩ năng quả là điều gì đó phi thường

Đi vườn anh Cường xong, em nhận ra 2 điều:

• Rừng tái sinh hiển hiện muôn nơi. Anh ấy không làm gì 6 năm, từ đất trống nơi ấy thành rừng. Tất nhiên vì vùng này còn rừng xung quanh nên hạt giống phát tán, việc tái sinh dễ dàng. Nhưng liệu có bao nhiêu người trong chúng ta chịu nhìn một mảnh đất tự tái sinh là điều gì đó đầy sự sống, là rừng đang về, hay chỉ là bãi đất hoang toàn cây dại rậm rạp, thâm u.

• Diện tích dẫu lớn, thì vẫn có thể chậm rãi tự mình ươm giống. Nhanh hay chậm trong chuyện “trồng, dưỡng cây, dưỡng đất” còn phụ thuộc vào kĩ năng làm vườn, kĩ năng “lên kế hoạch sản xuất”. Không có nhiều kĩ năng thì chuyện chúng ta mất nhiều tiền để trồng là dễ hiểu. Nên chuyện làm giàu vốn tài chính hay vốn kĩ năng, vốn xã hội khi về vườn là tùy ta lựa chọn.

Hôm ấy anh còn dắt em đi thăm một chú chuyên gia về nhân giống thực vật, chú ấy rất quý anh, có lẽ khi làm nông mà học chú thì có nhiều điều thú vị. Xây dựng và giữ gìn được những mối quan hệ chất lượng là nguồn vốn xã hội quý giá cho chặng đường về vườn. Gọi là vốn cho dễ tiếp cận và dễ "so đo" với vốn tài chính , chứ em tin việc coi trọng các mối quan hệ đầu tiên vì họ trân quý nhau.

4. Ăn cả khu vườn:

Có nhiều gia đình về quê thì vườn rau là nơi đầu tiên được tập trung nhiều công sức. Vì ai cũng muốn tự cấp tự túc, mà trên hết tự trồng để có đồ ăn tử tế. Nhưng nhiều khi thời tiết hay đất đai không ủng hộ, nên chuyện trồng rau đúng ý thích trở nên khó khăn, mất công, mất tiền, và nhiều trăn trở. Hay khi không trồng được rau, trái cây như ý thì sẽ tốn nhiều tài chính để đặt thực phẩm khắp mọi nơi, cuối cùng đau đầu vì cần kiếm thu nhập bù đắp cho khoản chi tiêu này.

Về vườn dường như không phải chỉ là thay đổi địa lý nơi ở, căn nhà, không gian sống, mà sự thay đổi lớn nhất có lẽ là Lối Sống. Có một lối sống cùng nhịp với khu vườn, thì người ở vườn sẽ đỡ vất vả. Chuyện ăn uống cũng vậy, ăn được theo vườn, vườn cho gì người biết chế biến nấy thật ngon, thì có lẽ chuyện kiếm ăn đơn giản đi nhiều.

Trong chuyến đi miền Bắc em gặp anh Hùng, anh ấy có một mảnh đất nhỏ thôi, và chắc là em chưa gặp một người nào “ăn tận hưởng” khu vườn như anh. Ông ấy tò mò về nhiều thứ trong khu vườn đặc biệt là những thức cây cỏ ăn được. Nên giành thời gian tìm hiểu về cây cối, học một chút về thuốc, và để rồi “bào” vườn ra làm đủ thứ . Cây gì trong vườn cụ ấy cũng ăn được, mà ăn rất tận hưởng nữa cơ, đã thế chế đủ thức trà từ cây cỏ, đủ các loại ngâm ủ nhằm kiếm thêm thu nhập. Hôm đó, anh mời em món khổ qua tây chín, kiểu nâng niu đồ ăn lắm ạ. Nghe Bác Hằng kể: đi off rơm, anh cũng mang trái này, và nhất định để phần cho bác, cấm có được ai ăn .

Khi em hỏi: tại sao anh lại thích “nghiên cứu” về cây cối như vậy.

Anh muốn về vườn một phần là vì có nguồn thực phẩm tốt cho gia đình, mà anh lười nên ăn rau dại đi cho nhanh, thế là tìm hiểu để biết mà chế biến thật ngon, thật tử tế thôi. Ngoài ra, hiểu một chút về các cây thuốc thì có thể chủ động lo toan sức khỏe cho gia đình, tất nhiên là những bệnh thông thường. Sống ở vườn, lợi nhất mấy điều ấy mà, nên mình chăm chỉ, thích thú tìm hiểu. Về vườn đỡ cực thì biết ăn theo vườn là lợi thế.

5. Vườn rừng – mảnh vườn xưa cũ:

Em được thổ địa Hải Phòng dẫn đi thăm một vùng đất mà mọi người hay gọi “rặng thị cổ ngàn năm tuổi”. Ngôi làng rất đẹp ạ. Và điều khiến em ấn tượng nữa: ở phía sau làng là núi và tại núi này bà con đã canh tác kiểu “vườn rừng” từ lâu. Ở đó có cây ăn trái, có hoa màu, có nhiều thứ, nhưng đặc biệt có rừng đan xen. Nhiều đoạn vườn nhìn thoáng qua không khác gì rừng, phải chăm chú lắm mới phát hiện ra dấu ấn của con người: các đường đồng mức tự xếp bằng đá (để canh tác được các cụ đã nhặt đá từ đất của mình rồi kè thành những đường đồng mức kiểu như ruộng bậc thang, sau đó trồng trọt trên khoảnh đất bằng, đất mịn mới tạo ra).

Theo như em quan sát: chỉ những nơi nào bằng thật bằng và nhiều đất thịt, thì các cụ mới canh tác hoa màu, còn đa số là cây ăn trái, cây rừng, thuốc nam. Và trên những sườn núi ấy, ngoài vườn rừng ra thì còn có nhà ở nữa, những nếp nhà e ấp dưới tán cây, những con đường mòn nhỏ để bà con đi lại hay thồ gánh nông sản. Hôm ấy, gặp các cô các chú hỏi chuyện:

• Kiểu vườn này ba mẹ cô chú đã làm rồi, mình cứ thế làm theo thôi cháu.
• Mình có định thay đổi cơ cấu cây trồng không ạ: không cháu ơi, ông bà làm sao mình làm vậy chứ sức đâu với tiền đâu mà đầu tư. (nhưng con cái đi học khắp nơi và mua được nhà cửa trong thị trấn, thì chắc làm vườn này cũng không tệ về tài chính , mà có lẽ quan trọng hơn là sự biết tính toán chi tiêu của họ)
• Có một con đường khác để chạy xe nhưng cô chú đi bộ như vầy cho tập thể dục luôn, đi xe tốn xăng
• Mỗi mùa là lên rừng nhà mình thu hái món này món kia, khi thì rau dại, khi thì thuốc nam, lúc lại trái cây, có lúc là lên gieo trồng hoa màu. Có nhiều hôm trong làng đông khách (ở đó có ngôi chùa, và nhiều khách thập phương ghé thăm hàng thị cổ) thì mình thu hái đồ lạ từ vườn xuống bán, cũng được lắm

Hiện tại, các cô các chú đều có một căn nhà khác ở trong thị trấn, nhà trên núi hầu như bỏ hoang. Nhưng đi làm vẫn gọi nhau đi cùng, nói chuyện rổn rảng trên lối mòn nhỏ, người vác cuốc người quẩy quang gánh, sao mà thấy đẹp đến thế. Những dòng người nhỏ, những lối mòn nhỏ, khẽ khàng hòa lẫn dưới tán rừng. Vườn rừng chẳng phải là điều gì đó xa lạ, lối canh tác ấy đã hiện hữu từ lâu lắm rồi, nhiều người vẫn sống ổn về mặt tài chính với lựa chọn này, chỉ là có lẽ sự ổn đấy ngày một khác đi.

Bạn muốn hỏi: họ đã sống, đã kiếm tiền, đã chi tiêu ra sao, mà có thể vừa sống được giữa không gian “rừng”, vừa có mọi thứ. Em chẳng thể trả lời, bởi nó tùy thuộc vào khả năng của mỗi người. Câu chuyện của người khác có thể cho ta thêm lòng tin vào định hướng mình chọn, chứ chẳng thể trả lời “ta có thể sống được với lựa chọn của mình?”. Sống được hay không phụ thuộc vào bản thân. Xanh nghĩ, niềm tin và năng lực, chẳng thể vay mượn.

Thay cho lời kết của những trải nghiệm Miền Bắc, Xanh chân thành biết ơn tất cả các anh chị đã đón tiếp, đã chia sẻ và chẳng ngại ngần dẫn dắt Xanh hiểu hơn về nơi đây. Cầu chúc cho mỗi mảnh vườn sẽ “hóa rừng” một ngày nào đó.

Miền Bắc tháng 10/2023