Tháng 03/2024, các anh chị ở nhóm Cuộc Cách Mạng Một Cọng Rơm và nhiều tình nguyện viên đã cùng nhau tổ chức những buổi chia sẻ qua Zoom về vấn đề #Nạp_nước_từ_trời_vào_đất. Khách mời là những nông dân đã có nhiều năm, nhiều trải nghiệm về việc dưỡng rừng: Bác Lão Đồng với hơn 20 năm dường rừng (7ha), Hùng Daknong với 6 năm đi từ tác động nhanh mạnh và bắt vườn theo ý mình đến khi nhận ra tự nhiên làm tốt hơn tất thảy (53ha), và Anh Hoàng Dn với 4 năm niềm tin càng chắc chắn – tự nhiên luôn có cách của người.
Bài viết dưới đây là Xanh tổng hợp những chia sẻ của Bác Lão Đồng:
Trong tình trạng hiện nay. Khi nhu cầu nước ngày càng tăng cao. Mà nguồn sinh thủy thì ngày càng cạn. Chúng ta đã – đang thấy nhiều nơi thiếu nước. Cái nguồn nước đó thực ra không thiếu. Bởi nó đến từ trời, qua vòng luân chuyển mà tự nhiên đã thiết lập từ bao đời nay. Và hầu như ai cũng biết, nước đó được điều hòa, tích trữ vào các nguồn trong mạch đất, từ đó tạo ra ao, hồ, sông, suối là nhờ vào thảm thực vật – là cây cỏ, là rừng – cũng nằm trong vòng luân chuyển mà tự nhiên đã sắp đặt.
Tiếc thay, một phần của vòng luân chuyển đó đang bị đứt. Bởi hiện trạng bây giờ là cây bị cưa, rừng bị chặt. Cho nên nước từ trời trôi tuột. Gây lũ mùa mưa, hạn mùa nắng. (Đi dọc Tây Nguyên những ngày này sẽ thấy rất rõ hiện trạng đó). Nhiều anh chị em đã ý thức được việc này, nên muốn góp tay chung sức trồng lại cây, dưỡng lại rừng.
Phần 1: Tôi sẽ ưu tiên cây tái sinh
Hỏi: nếu bây giờ bác có một mảnh đất như mảnh đất của bác 20 năm trước, và bác quyết định dưỡng rừng trên đó, thì bác sẽ làm như thế nào và nó sẽ khác gì so với cách làm của bác 20 năm trước?
Đáp: Tôi sẽ đi khảo sát rồi cứ chăm chú để thấy những cái cây tái sinh thì dưỡng lại. Tôi sẽ ưu tiên cây tái sinh. Khu vực nào hiếm cây tái sinh thì mình trồng cây bản địa phù hợp với thổ nhưỡng. Dưỡng cây tái sinh cũng đơn giản. Nó còn nhỏ quá thì mình chịu khó đánh dấu, để lần sau mình kiểm tra xem thử nó có bị cỏ lấp hay bị dây quấy, nếu có thì mình dọn dẹp. Còn nó lớn ngang đầu ngang ngực rồi thì cái việc quản lý cũng khá là dễ. Nếu giao cho tôi một mảnh đất thì tôi sẽ làm như vậy.
P/S: 20 năm trước tôi chưa biết điều này, tôi ưu tiên cây mình trồng mà không ưu tiên cây tái sinh. Hơn 2 năm sau tôi mới nhận ra sai lầm của mình và từ đó tôi dưỡng tất cả cây tái sinh.
Phần 2: DƯỠNG thì lợi hơn PHÁ
Hiện giờ. Nhiều người thường thắc mắc tại sao khu rừng của tui có người hỏi mua để khai thác mà tui không bán. Bởi bán ra chắc chắn sẽ có một món tiền kha khá. Tui “bèn” dùng cách phân tích lợi hại: rằng, thì, là… tui còn ham, còn muốn thu về số tiền khủng hơn nên không “thèm” bán lúc này. Thực ra, tui không dại nữa. Chừ mà phá bán đi. Rồi chổng mông làm lại từ đầu có phải là tự hành xác mình không?. Vì tui cũng đã từng xoay đủ trò trồng chặt khi xưa rồi(!). Tui đã biết điều chỉnh cái “tham cầu” của mình lại. Và muốn #sống_an_ổn_dưới_tán_rừng
Không phải tự nhiên mà tui ý thức được cái việc dưỡng rừng đâu. Nó cũng bắt đầu từ những bước đi ban đầu và cả nhiều sai lầm. Lúc đầu tui trồng rừng Xoan nhắm tới mục tiêu kinh tế (giống như anh chị em ở các cái địa phương bây giờ trồng keo vậy đó) để 5 năm – 10 năm có thu nhập rồi lại tái trồng. Trong quá trình trồng, tui phát hiện có rất nhiều cây tái sinh. Lúc đó, tui cũng chưa có ý thức là mình phải dưỡng tất cả đâu. Thực sự là cây nào mình thích, mình hy vọng nó sẽ cho tiền thì mình giữ. Càng dưỡng thì càng nhiều loại tự mọc hoặc tái sinh (từ gốc cũ). Và tui nhận ra việc bỏ công phá cây tái sinh để chỉ dưỡng những cái cây mình mong muốn thôi thì tốn công sức, nếu mình dưỡng thì cây tái sinh sẽ át cỏ và mình đỡ công phát cỏ. Đó, tính toán để thuận lợi cho mình thì tôi nghĩ Dưỡng có lợi hơn nhiều so với Phá. Phá là vừa mất công phá vừa mất công phát cỏ. Thế là từ đó tui dưỡng tất cả mọi thứ.
Khi tui dưỡng rừng như vậy thì khu rừng nó trở thành một nhân tố thay đổi con người mình. Cái mà anh chị em gọi là chuyển hóa đó! Nó chuyển hóa mình từ một người trồng rừng, dưỡng rừng nhắm vào mục tiêu kinh tế thành người muốn sống nương tựa vào cánh rừng đó, sống dưới tán rừng. Sống được dưới tán rừng có nghĩa là mình sống và cánh rừng cùng mình tồn tại, phát triển.
Cũng nhờ dưỡng rừng mà tui biết nhiều thứ hơn, gặp gỡ nhiều anh chị em. Khi biết thêm nhiều thứ thì tui điều chỉnh cái tham cầu, lối sống của mình. Những thứ trước kia tui đâm đầu phấn đấu thì bây giờ tui điều chỉnh, và tui cũng có tinh thần chia sẻ với bà con nhiều hơn các nguồn lợi nho nhỏ trong khu rừng của mình.
Quá trình đó kéo dài cho tới hôm nay là 20 năm. Thực sự mà nói thì bây giờ tui khá là hạnh phúc, an tâm thoải mái với lựa chọn của mình.
Phần 3: RỪNG giữ NƯỚC
Cách đây ba mươi mấy năm. Phía sau nhà ba tôi. Đi vào khoảng hơn 200m có một mội nước, chảy quanh năm. Chỗ đó còn có một thung ruộng. Vụ đông xuân (hoàn toàn nằm trong mùa khô) còn cấy được lúa trong khoảng hơn sào đất (1000m2). Đi thêm mấy chục mét nữa. Sườn rẫy ba tôi có một mạch nước nhỏ. Chúng tôi đào mấy cái ao nhỏ theo bậc thang. Nước lúc nào cũng đầy ắp, chỉ cần vục gàu xuống là gánh lên tưới rau. Chiều chiều tha hồ xuống đó hụp lặn tắm táp. Rồi theo thời gian, dần dần nước rút, ao khô, ruộng cạn. Xuống giếng vài ba chục mét. Bây giờ là giếng trăm mét hơn. Hôm nay, hàng ngày mở mạng, đọc báo. Thấy tin, hình ảnh nhiều nơi cạn nước. Ao trơ đáy, cây trồng chết khô! Tôi kể, trong vòng hơn ba mươi năm. Từ ao nước trên mặt, xuống giếng trăm mét là sự thật! Tin cạn nước khắp nơi là sự thật! Tức là chẳng phải chuyện lo xa nữa rồi…
Tối hôm tổ chức buổi zoom #Nạp_nước_từ_trời_vào_đất ngày 3/4/2024. Sau khi nghe tôi kể về khu rừng. Cô Hằng có hỏi tôi: bác ơi, thế trong làng xóm, có ai cho rằng, khu rừng của bác có chút lợi lạc gì cho nguồn nước không?
Vừa hay. Cũng trong ngày hôm đó (3/4/2024). Trong làng có việc. Anh em trong làng chúng tôi có gặp nhau lo việc. Nhân lúc chuyện vãn, chúng tôi nói chuyện về mấy người cưa cây. Anh Sương nói với anh Phong (có tôi ở đó): “Ông tin không?, nếu khu đồi của ông Hải (là tôi) mà cưa sạch cây, thì giếng ông phía dưới cũng khô!”. Tôi kể rõ ràng chuyện này, vì nó là chuyện thật.
Suy cho cùng. Công việc của tôi, là do tôi muốn, tôi thích. Lợi lạc tinh thần, vui vẻ hạnh phúc là tự tôi hưởng. Như có té ra tiền của thì cũng là của tôi. Chẳng là của ai vô đó. Tôi chỉ nghĩ vậy. Chỉ lo cho sinh mạng nhỏ của mình. Viết tới đây tôi không biết tả cách sao nữa, đành mạn phép trích đoạn viết của cô Hang Mai :
“Tôi nghĩ nếu hồi nhỏ tôi,
– hiểu được Đất là 1 sinh thể, cần thở, cần uống, cần ăn,
– hiểu mọi thứ chỉ có giá trị khi còn Rừng,
– hiểu được lượng mưa bình quân hàng năm nghĩa là gì,
– được thực hành đo lượng mưa nơi mình sống,
– hiểu được đất nơi mình sống có khả năng hấp thu nước đến mức độ nào …
thì chắc hẳn tôi đã không chờ đến tuổi ngoài 30 mới dành cái sinh-mạng-nhỏ của mình để tìm hiểu cái sinh-mạng-lớn.
Lẽ ra người ta phải được học cái Đạo ấy – Đạo không làm tổn hại sinh-mạng-lớn – từ trước khi có mặt trên đời này.”
Chúng ta đều hiểu là rừng có tác dụng giữ nước. Ở khu rừng của tôi hiện giờ rất ít nước mưa đi ra ngoài. Mưa thật nhiều thì mới thấy nước thành khe nhỏ chảy xuống phía dưới, nhưng nước trong chứ không đục bởi vì nhờ hệ rễ cây mà đất không bị rửa trôi.
Trên nền rừng của tôi có một thảm lá rụng rất là dày, đặc biệt là những chỗ nhiều le, lớp lá dày tới mắt cá. Mưa tới thì lớp lá xẹp xuống. Tôi đã chứng kiến những cơn mưa đầu mùa – mưa lớn, bất chợt – dù lúc đó đất đang khô, rất háo nước nhưng trên những mảnh đất mà người ta cày xới thì xói lở và rửa trôi rất mạnh. Trong khi cùng thời điểm đó, khu rừng của tôi thì lớp lá bên trên, cộng với hệ rễ trở thành một miếng nệm hút. Tôi quan sát thấy lớp lá mục bên trên cũng không bị xô lệch, tức là có bao nhiêu nước nó sẽ ngấm vào lá và đất hết. Giữa mùa mưa thì có những cơn mưa to, nó chỉ rửa trôi lớp hữu cơ mà lớp lá đó phân hủy thôi chứ hoàn toàn không rửa trôi lớp đất. Điều đó chứng minh cho việc rừng giữ nước như thế nào, có lợi lạc cho mạch nước ngầm ra sao. Không bàn cãi.
Ngồi một nhóm những anh em nông dân, thì một người nói: « mấy ông tin không ? Nếu bây giờ mà phá cái cái đồi của Ông Hải là ở dưới đó giếng mấy ông khô hết, không đủ để tưới ». Và chính họ gật đầu thừa nhận rằng khu rừng của tôi giúp giữ một phần nguồn nước cho khu vực xung quanh chân đồi.
Phần 4: Sức sống mãnh liệt của Cây Bản Địa
Nếu nói về đất khô hạn thì khu đồi của tôi sẽ được xếp vào hàng top. Chẳng những khô mà phần lớn là đất nhiều đá. Chỉ có một lớp đất mỏng bên trên, còn bên dưới là đá mẹ đá con lớp lớp. Cho nên mùa nắng ngoài khô còn nóng nữa.
Tôi tìm hiểu thì xưa kia khu đồi đó rất nhiều cây cối. Như vậy dù khô, nhiều đá, nhưng cây cối vẫn sống được. Thậm chí, trên phần đỉnh đồi khô nóng nhất, bây giờ đang hiện diện một số cây như căm xe, ké… khi xưa do còi cọc sót lại và tôi dưỡng. Nay đã cao lớn tầm cổ thụ. Bí quyết của chuyện này chẳng phải do tưới tắm chống hạn. Mà chỉ đơn giản chúng là những cây bản địa. Những loài cây mà tự nhiên sắp xếp cho chúng ở đó từ xưa.
Ngoài dưỡng tái sinh tôi cũng trồng một số cây (5%) nhổ từ cây con tại chỗ, và được bạn bè tặng giống, thời may, phần đa là những loài bản địa, nên chúng sống tốt dù không có tưới tắm gì. Vấn đề là nếu trồng cây thì nhớ trồng vào mùa mưa, mùa thuận lợi cho cây bắt rễ sống tốt từ đầu.
HỎI: Khu đồi của bọn cháu khá là khô và không có nguồn nước trên đất. Hiện tại là đang phải dẫn nước nguồn cách đó khá là xa về. Trong khu rừng của chú thì chú có bất cứ tác động nào để dẫn nước hay đào ao hay gì khác hay chỉ trông chờ vào cây để giữ nước thôi?
ĐÁP: Do điều kiện tự nhiên, khu đồi của tôi hoàn toàn không có nguồn nước. Muốn có nước buộc phải khoan từ 100 m trở lên thì MAY RA. Cho nên cái việc dưỡng rừng, dưỡng cây là tôi dựa hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên. Vì vậy, tôi gợi ý về các cây bản địa bởi chúng đã chứng minh rằng: hồi nào giờ mình đâu có cần phải tưới mà nó vẫn tự sống được. Cho nên trong khu rừng của tôi, hoàn toàn không có hành động gì, kể cả bẫy nước. Như tôi đã kể, thời gian Trồng Cây Tôi còn không có thì lấy đâu thời gian mà làm mấy chuyện như vậy.
Ban đầu, khi tôi trồng rừng thì tôi dẹp bỏ hết cây khác, chỉ trồng xoan, ý đồ trồng độc canh. Rồi sau đó chuyển biến tâm lý, chuyển biến cách nhìn nhận, tôi mới dưỡng cây tái sinh. Cây gõ mật trong hình (cây lớn hơn) là cây tự tái sinh, cây xoan là do tôi trồng. Tôi trồng xoan được khoảng 2 năm thì gõ xuất hiện, yếu ớt lắm. Giờ thì cây xoan mà tôi trồng so với cây gõ – một cái cây bản địa chính gốc, cây gõ nổi trội hơn rất nhiều
Hình 2 là cây căm xe tái sinh và cây xoan trồng đã bị cưa. Cây căm xe này may mắn hơn cây gõ mật kia vì tôi dưỡng nó ngay từ đầu, khi tôi phát hiện ra, tôi thích quá nên dưỡng ngay mặc dù có cây xoan bên cạnh.
Tôi muốn bày tỏ cái cây bản địa nó mạnh như thế nào, nó tốt như thế nào và mình nên trân trọng nó như thế nào.
Mở thêm: cây bản địa cũng có thể là cây từ xưa chưa có mặt ở đó. Nhưng đã chứng minh được nó phù hợp, sống bền bỉ với điều kiện ngoại cảnh chung ở chỗ đó.
Ví dụ như trong vùng tôi ở có cây muồng đen, cây keo dậu… gần đây tôi được anh em cho cây lim xanh, trồng xuống thấy khá chịu đựng
Phần 5: Cây le có mặt ở chỗ mà Đất cần nó.
Nói thật. Ngày trước tôi đã từng không thích cây le. Đó là hồi còn làm rẫy, và hồi tính chuyện trồng xoan độc canh. Tôi ra sức phá, muốn tiêu diệt nó để lấy đất. Sau này, khi nương tay dưỡng mọi thứ, tôi nhìn những cây le mỏng manh như cỏ, thầm nghĩ nó sẽ không tài nào lên nổi. Bởi lúc này xoan đã phủ kín tầng trên!. Vậy nhưng, rất nhanh trong vòng 2 năm, chúng đã hình thành những bụi le đứng chen thành lớp cây ở tầng dưới cây xoan. Rồi bắt đầu cho măng hiệu quả. Thời gian đó. Tôi cho anh em người Gia Rai tự do thu hái. Từ từ cây xoan chết dần nhường chỗ cho nó. Rồi tôi bắt đầu nghĩ tới việc thu hoạch măng về làm măng khô. Vậy là, nó trở thành một món quà, một phần thưởng mới – tháng lương thứ 13!.
Cây le phân bố khá nhiều ở vùng Tây Nguyên. Người dân đã từng dùng nó làm nông cụ, làm nhà, làm chòi rẫy, chòi lúa, chuồng gà…Bây giờ tôi đang nghĩ tới việc có thể làm ra nhiều món. Một cái hàng rào, cái cổng vườn xinh xinh, cái chòi ngắm cảnh, bộ bàn ghế uống trà, cái võng nằm nghỉ mát, cái xích đu thơ thới, những món đồ thủ công nho nhỏ… đều có thể làm ra từ cây le…
Trên thực tế có chỗ, có những cây bản địa tầng cao như sao cát, căm xe, giáng hương, gõ… mọc chen giữa le đã và đang vượt lên trên le, dự đoán tương lai xa hơn, những cây danh mộc tầng cao đó có thể phủ bóng xuống, và cây le sẽ ở tầng thấp rồi thưa thớt dần theo một diễn thế để hình thành một sinh cảnh rừng mới, với những loài dưới tán cây đại thụ mà không có le. Nhưng chuyện đó chắc phải diễn ra lâu lắm, vài chục năm trở lên là ít. Nên bây giờ cứ duy trì để tận dụng lợi ích mà cây le tạo ra. Giữ đất, giữ nước, xây dựng kết cấu đất, lấy măng, lấy thân, sinh khối…
Hỏi: Hiện trạng của Xoan bây giờ như thế nào so với cây bản địa tái sinh và số lượng loài bản địa trong rừng của bác?
Đáp: Cây bản địa hiện nay có một số đã ngang tầm và vượt trội hơn cả le và xoan. Số lượng loài trong rừng của tôi thì chưa làm điều tra bài bản, nhưng tôi áng chừng loài cây gỗ cũng khoảng non trăm loài và các loài khác chắc cũng vài ba trăm, chủ quan là như vậy. Đặc biệt là khu rừng tôi có khá nhiều loài gỗ được xem là danh mộc quý. Ví dụ như gõ mật, gõ đỏ, giáng hương … Cây có trái cũng có nhiều như chay rừng, cây trâm …
Trong rừng của tôi bây giờ có những chỗ cây xoan đã chết rồi, lý do là cây bản địa nó lấn. Và chỗ đất nhiều đá, bất lợi thì nó rút ngắn tuổi thọ của xoan. Ví dụ như ở những vùng mà cây le (cây thuộc họ tre) mọc nhiều thì cây xoan nó chết, hắn không chịu nổi thì chết thôi, tôi cũng kệ nó. Nếu có nhu cầu làm thứ gì đó mà cần cây, thì tôi chọn cây ở vùng chết đó để khai thác trước, còn không có nhu cầu thì để chúng mục luôn.
Hỏi : Le còn lấn xoan trong rừng của bác không ?
Đáp: Trong khu rừng của tôi thì tôi thấy là những cây le sẽ có mặt ở những chỗ đất cần nó.
Thực tế xảy ra trong khu rừng của tôi là: một số cây le sẽ trổ bông, ra hoa và chết đi, rồi nó phát tán hạt ra xung quanh. Theo tôi quan sát, không có hiện tượng lan ra để trở thành độc canh, mà nó ra một bụi mới thì sẽ có những bụi cũ ra hoa và chết đi, khá là cân bằng.
Phần 6: Đất nào cũng có khả năng tái sinh
Tôi có vườn điều lâu năm đã để dưỡng rừng. Vườn điều đó trước đây tôi làm sạch bong như cái sân để dễ thu hoạch. Từ khi nương tay khu trên đồi, thì vườn điều tôi cũng phát dọn chứ không còn gắt như cũ nữa. Có lẽ vì vậy mà những cây rừng lẫm chẫm tái sinh trở lại. Nên khi tôi quyết định bỏ ra dưỡng thì chúng hóa rừng khá nhanh.
Nửa phần trên vườn điều đất tốt hơn, nên tái sinh nhiều và mạnh hơn. Nửa phần dưới sát đường, đất cằn hơn, nên tái sinh yếu và thưa. Tôi đem mít vào trồng thêm chỗ ít cây. Mùa mưa vừa rồi khi phát cỏ, sau khi đã lỡ phát đứt, tôi mới phát hiện chỗ đất cằn sát đường đi mọc 2 cây bằng lăng trắng nhỏ. Tôi cắm cây làm dấu để dưỡng lại.
Khu trồng chuối tôi kể cũng kề phía trên vườn điều này, nay đã trở thành rừng. Có lẽ nhờ giai đoạn trồng chuối, việc phát dọn cũng nhẹ nhàng hơn, không cần quá sạch như ở vườn điều. Và những bụi chuối ở đó rất tốt, nên chắc chúng cũng hỗ trợ được nhiều hơn cho cây tái sinh, nên việc hóa rừng nhanh chóng sau khi tôi dưỡng cây trở lại.
Hỏi: có phải khu vườn nào cũng sẽ tái sinh được như vườn của bác hay không?
Đáp: về nguyên lý thì tôi nghĩ rằng vườn nào cũng được như thế. Trong hình là cây konia tái sinh trong vườn điều già. Hình này tôi mới chụp năm ngoái. Năm xưa, vườn điều này tôi làm rất là sạch, tôi phát cỏ, tôi dọn cỏ, tôi cào, tôi đốt. Lúc đó, tôi chưa làm rừng mà tôi mưu sinh. Tôi muốn thu hoạch điều nhiều, và những năm đó tôi thu được khá lắm. Tôi diệt, tôi phá hết cỏ, cây tái sinh tôi cũng dẹp hết để trồng điều. Vậy mà bây giờ nhiều cây rừng tái sinh. Từ cái dẫn chứng này thì tôi cho rằng: Đất nào cũng có khả năng tái sinh! Vấn đề là lâu hay mau thôi.
Khi dưỡng rừng thì mình cũng có một chút mong cầu nó nhanh có rừng trở lại. Cho nên đối với những mảnh thiếu cây tái sinh ban đầu thì quan điểm của tôi cũng nên trồng cây bản địa, trồng thưa ra. Chứ còn đất nào nó cũng có khả năng tái sinh hết!
P/S: Nhiều anh chị em nghe nói khu rừng của tôi 20 năm thì tưởng tượng rằng nó là một khu rừng ghê gớm lắm. Nhưng thực tế là việc tái sinh cứ tuần tự diễn ra, cho nên là cũng có những cây lớn, những cây trung và cả những cây nhỏ. Thậm chí bây giờ nó cũng vẫn mọc thêm và tôi vẫn dưỡng rất nhiều. Đó cũng là lý do mà tôi không trồng cây vì Dưỡng không đã hết thời gian.
Hỏi: bao nhiêu năm từ thời điểm dưỡng rừng thì rừng có sự thay đổi rõ rệt về chủng loại cũng như số lượng cây tự mọc?
Đáp: Tôi nhớ như thế này, khi tôi dưỡng những cái cây đầu tiên – là những cây tôi cho rằng nó quý, nó đem lại lợi nhuận – thì tôi vẫn không để tâm tới những loài khác. Hơn 2 năm sau đó thì tôi nhận thức được là cần dưỡng thêm những loài khác. Và khi tôi dưỡng thêm những loài khác thì 5 năm sau tôi thấy sự thay đổi.
5 năm từ lúc dưỡng mọi thứ.
Phần 7: TỈA hay không TỈA
Mình không can thiệp thì một khu đất để lâu cũng sẽ thành rừng. Vì mình muốn dưỡng, tức là có một chút mong cầu, nên can thiệp hợp lý là chuyện nên. Ví như mình mong muốn một khu rừng đủ tầng tán đẹp đẽ như trong tự nhiên. Mà ác nhơn, cây tầng cao thường mọc rất chậm những năm đầu. Mình góp sức bằng cách tỉa “thiên vị” để nó nhanh cứng cáp!
Một cây knia mọc sát bụi chuối. Vậy là tôi thiên vị nó, hay tới thăm và thường xuyên tỉa bớt chuối con và lá chuối, để nó không bị rợp. Để nguyên thì nó bị chuối đè èo uột rất lâu lớn. Một cây knia dưới tán điều cũng èo uột lâu lớn. Nhưng tôi không tỉa điều vì tôi còn cần thu hoạch, tôi biết để lâu ngày nó cũng sẽ lớn lướt lên, lúc đó cây điều sẽ ra đi vì đủ tuổi. Và tôi cũng có thể đã có nguồn đắp đổi từ chỗ khác, hay từ chính nó.
Ở trích dẫn phần 6 tôi có tả cây bằng lăng trắng mới mọc sát cây mít tôi trồng. Giai đoạn này tôi để cả hai cùng lớn. Nhưng đến lúc có sự cạnh tranh mạnh, tôi sẽ tỉa mít và ưu tiên cây bằng lăng. Vì mít thì không sợ mất giống, còn cây bằng lăng thì cả khu rừng của tôi chỉ chưa tới chục cây (coi như nó ở trong sách đỏ của khu rừng này).
Tóm lại tỉa hay không là cần quan sát khớp nối với mong muốn, nhu cầu của người dưỡng, trạng thái cây rừng, khu rừng một cách hợp lý. Tôi thường kết hợp tỉa với những lần thăm rừng, quan sát rừng.
Hỏi: Cây con mọc lên dày đặc chen chúc nhau thì anh làm gì?
Đáp: Những chỗ mọc dày đặc thường là các loài cây bụi. Tôi sẽ để những cá thể mạnh và tôi tỉa bớt những cá thể khác cho những cá thể mạnh vượt hẳn lên. Khi những cá thể mạnh vượt lên rồi thì đương nhiên là mức độ tái sinh bên dưới sẽ ít lại và cây rừng cũng sẽ cao dần. Nếu trong đám cây bụi đó có những loài cây gỗ lớn thì tôi nhân cơ hội này dưỡng luôn, chúng sẽ thuộc tầng cao sau này. Trong trường hợp nó dày đặc quá, tôi ưu tiên cho loài sẽ vươn tầng cao, trong tương lai chúng sẽ cầm chịch cho việc phát triển ở bên dưới.
Hỏi: Từ gốc chặt mọc ra 3,4 cây tái sinh mình có nên tỉa bớt để lại 1 cây cho nó khoẻ không hay cứ để tự nhiên?
Đáp: Nếu nó là dòng cây bụi, tầng thấp thì chừa vậy cũng được. Cây thuộc dòng tầng cao thì tỉa dần. Có nghĩa là cây ba bốn thân mình tỉa bớt 1-2 thân rồi đợi nhắm nó cứng cáp ta hẵng tỉa để lại thân mạnh nhất. Bởi vì nếu vội tỉa thì còn một thân chơ vơ, dinh dưỡng tập trung nó phát nhanh lúc thân còn yếu dễ đổ ngã. Còn như mình thấy thân chính cứng cáp không sợ ngã thì tỉa một lượt cũng được. Hay mình thấy chung quanh ít cây cối chưa có che phủ thì cũng không vội tỉa. Tóm lại muốn tỉa hay không, tỉa như thế nào thì cần quan sát.
Hỏi : Nếu như cái cây nó mọc không đúng chỗ theo quy hoạch tổng thể của bác thì bác có bứng nó đi chỗ khác hay không ?
Đáp : Không, nó mọc không đúng chỗ thì tôi cũng không bứng bởi vì cái việc đó nó còn mất công hơn cái việc mình ươm trồng mà nó không có hiệu quả. Quy hoạch không nên cứng nhắc.
Phần 8: Nay và Mai
Ba tôi vô Tây Nguyên khi ông đã 50 tuổi. Dù lúc đó nguồn cây cối từ rừng còn dồi dào, nhưng ông vẫn bỏ ra một rẻo đất hẹp, nhiều đá…để dưỡng rừng. Nhiều năm sau, khi làm nhà thì ông cưa một số cây ở rẻo rừng đó làm đòn tay, đóng gian trần nhà. Rồi chuồng heo, chuồng dê, nhà chòi rẫy sau này cũng có một phần nguồn gỗ từ rẻo rừng đó. Mà đến nay rẻo rừng này vẫn còn tồn tại. Việc làm của ông là phản xạ từ một tập quán tốt! Bởi vì ở quê tôi hồi xưa tập quán dưỡng cây như vậy rất phổ biến. Đáng tiếc ngang thế hệ tôi thì tập quán đó ít dần. Xuống lớp nhỏ tuổi hơn thì càng hiếm!
Thông điệp của tập quán đó tựu trung ở chữ DƯỠNG. Có rồi thì DƯỠNG, không có thì trồng rồi DƯỠNG. Thậm chí qua trải nghiệm của mình, tôi còn chứng kiến từ chỗ không có gì nhờ DƯỠNG mà cây cối xuất hiện! Tôi không phải là nhà ngôn ngữ hay là một triết gia. Nhưng tôi muốn nói (ghi tạc) một câu rằng: “chữ DƯỠNG là vô cùng có hậu”
Việc tôi dưỡng rừng dưỡng cây cũng xuất phát từ những cái quan sát từ lúc tôi còn nhỏ, ở ngoài quê Quảng Nam. Tôi chứng kiến một ông chú láng giềng giữ một cây sơn mã ở cái ngõ ổng đi ra bên bờ ruộng. Lúc tôi chứng kiến thì cây đó lớn khoảng bằng cổ chân và cao khoảng 3m. Bẵng đi một thời gian 5-7 năm gì đó, lúc mà ổng tiến hành làm nhà thì cây sơn mã trở thành một cây cột chính trong nhà ổng.
Ông nội tôi có một thổ đất mà ở quê gọi là nà đất (tức là miếng đất sát bờ suối). Ông trồng tre và khi cái bờ tre nó hình thành thì bất cứ cây gì có trong đó ông đều dưỡng. Tôi nhớ là ông dưỡng cả những cây xoài hoang, những cây xoan, cây lộc vừng … rất nhiều thứ tôi không nhớ hết. Năm đó, cây xoài hoang cao bị gió xô ngã thì ông cưa về để dành sử dụng cho hậu sự của mình.
Tôi thấy việc dưỡng cây của cha ông mình hay là chú bác láng giềng, tuy nói là dưỡng cho con cháu nhưng nó có kết quả ngay trong đời của các ông. Khu rừng của tôi cũng vậy, nếu có nhu cầu thì có thể sử dụng được ngay chính trong đời tôi đây.
Phần 9: Cú hích
Lão nhận được một câu hỏi thú vị, xin phép được diễn giải như sau: Lão ơi! Có phải Lão bị cuộc đời bợp tai, đá đít rồi Lão mới đi dưỡng rừng phải không? 
Nhân đây Lão kể lại một câu chuyện :
Cách đây khoảng 10 năm hơn, lúc đó khu rừng xoan của Lão ngó đã được con mắt lắm. Có một người ngoài thôn ghé nhà Lão, xin Lão dẫn anh ta lên thăm rừng. Nhìn anh ta là Lão biết, ảnh tìm đến là có ý xem thử làm rừng có “màu mỡ” không. Vì lúc đó khu rừng của Lão gần như là độc nhất. Cho nên có thể anh ta đã nghe đâu đó người ta thêu dệt về hiệu quả của nó (!). Lúc đó, anh ta đang có 2 vườn tiêu, và một mảnh đất đá sỏi. Nên đi xem rừng là có ý tìm hiểu hướng đi cho mảnh đá sỏi.
Ờ, thì dẫn anh ta đi, chớ đâu có tốn sữa tốn cháo chi mà sợ!
Lên rừng, anh ta chắp tay sau đít, tới lui ngắm nghía, hết nhìn cây thì chuyển sang nhìn Lão. Lắc đầu lẩm bẩm : không ăn thua, không ăn thua!.
Lão nhìn anh ta độ lượng, và không nói gì. Bởi vì Lão biết, trong não anh ta đang có cái bàn tính nảy tanh tách. Nên anh ta chỉ thấy cây chứ không thể thấy rừng, chỉ thấy đất chứ không thấy cây…
Anh ta nói chuyện với Lão về đất. Gợi ý mảnh đẹp hơn của Lão nên chuyển sang trồng tiêu. Và vẽ ra những con tính hấp dẫn về nó. Thú thật là trước khi gặp anh ta một thời gian. Lão cũng đã “đấu tranh nội tâm”. Về cái việc nên phá khu rừng để trồng tiêu, hay dưỡng tiếp. Giờ đó thì Lão đã biết mình nên làm gì. Nội tâm đã Tĩnh! Nên chuyện phá rừng để chuyển đổi là không nói nữa.
Sau lần gặp Lão. Anh ta về, lấy sổ đỏ ra khỏi tủ, ôm sang huyện bạn trồng tiêu! Lúc ấy việc ôm sổ đỏ qua nơi khác trồng tiêu (vì chỗ sở tại đã kín tiêu rồi) diễn ra như một chiến dịch. Kết quả của chiến dịch đó giờ không ai muốn nhắc đến nữa… (!). Riêng anh ta hình như giờ đã dời nhà vào ở chỗ đám đá sỏi!
Năm ngoái. Tình cờ gặp lại anh. Lão chỉ tính chào hỏi qua loa. Nhưng anh ta lôi Lão lại. Rồi hỏi thăm khu rừng. Lão nói nó vẫn để đó, còn nguyên. Anh ta sốt sắng – vậy thì năm nay chắc cây lớn, bán chắc được nhiều tiền rồi. Tui mà như anh tui cắt bán hết rồi múc đám đất đẹp đó trồng… s.s.s.s.s! Lúc này, Lão mới bất chợt nhìn lên. Nổi bật trên khuôn mặt anh ta là… Răng. Lão tìm cớ thoái thác để về chứ cũng không dám nhìn xuống xem anh ta có gì ở dưới… 
Đó. Có người bị trời vả đến mức ra rứa còn chưa tỉnh. Huống chi!. Với giá cà phê cao ngất. Vài bữa mưa xuống mát trời thì họ cũng quên luôn mấy ngày nắng khô xấc bấc, quên luôn cái vụ nước từ ao đã chui xuống đất hơn trăm mét rồi(!)
Theo Chú Nguyễn Minh Hải (Lão Đồng)