Xanh tin rằng việc chúng ta từ phố về vườn có phần nhiều vì muốn thay đổi lối sống. Ít nhất là một đời sống giảm được tối đa hóa chất tổng hợp. Nên nhiều khi ta rất đắn đo lo ngại về nước thải, chất thải từ nhịp sinh hoạt hàng ngày. Ta có khi còn sợ đổ ra đất một chảo dầu ăn đã hư, sợ rằng liệu đất có chịu nổi không?
Còn riêng với Xanh, một đứa con sinh ra, lớn lên từ vườn, thì điều đáng lo ngại nhất là “chất thải” của chính cơ thể chúng ta tức là phân 
, nếu không được xử lý khéo thì có khả năng gây “ô nhiễm”. Còn lại mọi nhịp sinh hoạt khác của con người, khu vườn đều có thể cáng đáng, thoải mái cáng đáng. Nhưng tất nhiên, nhịp sinh hoạt ấy cần đảm bảo:
- Lượng người phù hợp với “sức xử lý” của khu vườn. Khu vườn chính là “nhà máy” xử lý rác tự nguyện tuyệt vời. Bao nhiêu m2 đất thì ổn cho 1 người, chắc gia đình chúng ta cứ sống và quan sát vì nó còn phụ thuộc vào lượng sinh khối mà ta thải nữa. Có gia đình Xanh thấy 4 người lớn sống trong 500m2 và khu vườn rất ổn.
- Để khu vườn xử lý được chất thải ấy trơn tru mượt mà và có tính nuôi dưỡng – chất thải chính là sinh khối cho khu vườn – thì chất thải phải có khả năng phân hủy, thời gian phân hủy càng ngắn càng tốt. Tức là, mọi nhịp sinh hoạt đều thân thiện với môi trường từ sản phẩm tẩy rửa đến nguyên liệu nấu ăn … Mọi thứ tại chỗ, tại địa phương, tự làm từ “nguyên liệu tự nhiên” thì càng tốt.
- Và để an tâm hơn, trông khu vườn “nề nếp” hơn, thì một vòng tròn chuối để xử lý rác, nước nhà bếp, cũng đơn giản để thiết lập.
Tất nhiên, nếu mình muốn tận dụng nước của quá trình sinh hoạt để tưới vườn thì có thể vận công để thiết kế một hệ thống bài bản hơn. Vườn Mai với định hướng ưu tiên cây tái sinh để dưỡng rừng, nên chưa khi nào phải lo đến việc tưới.
Thôi quay trở lại vấn đề chính, làm thế nào để xử lý “chất thải người” nhẹ nhàng mà tận dụng được sinh khối cho vườn. Xanh thấy có 2 kiểu nhà vệ sinh đáng thử:
1. Đệ nhất nhà vệ sinh khô:
Một phiên bản đơn giản mà thơ mộng chứ không kinh khủng như trong kí ức của nhiều anh chị.
Rất nhiều người tới Vườn Mai ngạc nhiên vì: tại sao toilet không hôi và không có ruồi?
Muốn không hôi và không ruồi thì phải có chất độn PHÙ HỢP, ĐỦ LƯỢNG và SỬ DỤNG ĐÚNG CÁCH.
- Phù hợp: chất độn phù hợp nhất là loại giàu carbon, và khô. Những người ủ compost hay gọi là ‘chất nâu’. Kiểu như lá khô, rơm rạ trấu, … Vườn Mai xài mạt cưa.
- Đủ lượng: lượng chất độn ít nhất phải đủ để phủ kín chất thải. Như vậy sẽ không bị ruồi nhặng và không hôi. Có nhiều chất độn hơn thì càng tốt nhưng cũng đừng nhiều quá vừa hao, mau phải thay thùng chứa. Sử dụng Nhà vệ sinh khô sẽ hiểu tầm quan trọng của sinh khối. Muốn xử lý không hôi, phải có sinh khối.
- Sử dụng đúng cách: Làm 1 cái Nhà vệ sinh khô không phức tạp nhưng phải có văn hóa sử dụng. Dạy trẻ con dễ hơn người lớn nhiều lần. Chỉ cần hỏi: con có muốn đi ị giống con mèo không? Dạ liền. Và làm y như con mèo là được.
Cả 2 phiên bản đều có tách nước tiểu. Khi sử dụng cần lưu ý tách nước tiểu tối đa, để hỗ trợ quá trình phân giải của vi sinh vật và cũng giảm thiểu mùi hôi. Có đủ 3 yếu tố trên sẽ không có ruồi và không có mùi. Nếu mùi thì chỉ là mùi mạt cưa phân hủy.
Câu hỏi thường gặp:
Câu hỏi: Tại sao lại chứa chất thải trong thùng mà không đào hầm?
Trả lời: do nhu cầu của người sử dụng.
Sau 6 tháng để phân hủy yếm khí, có thể di chuyển phân ra vùng vành đai bón cho cây lâm nghiệp. Thùng 100L có tay cầm, dễ di chuyển.
Câu hỏi: Ngày xưa chính là dùng loại này, nhưng em thấy vấn đề không nằm ở “chất rắn” mà nằm ở “chất lỏng”, không dội nhiều nước thì vẫn mùi ạ?
Trả lời: do thiết kế nhà vệ sinh có thoáng khí hay không và cả độ dốc của ” nền” hứng nước tiểu nữa. Ở Vườn Mai hoàn toàn không thấy mùi hôi nước tiểu, có thể khi lượt sử dụng liên tục thì sẽ có mùi, nhưng mùi này sẽ thoảng đi khá nhanh.
Câu hỏi: Thân bồn cầu dùng thùng sơn đủ chắc không?
Trả lời: thực ra có kiềng sắt cố đinh và chịu lực, chứ không để thùng sơn chênh vênh. Nói chung vật liệu gì sẵn thì xài, còn ai ở gần khu gốm thì xài gốm cũng hay, không nhất định phải là thùng sơn.
Tham khảo Nhà Vệ Sinh Khô ở một vài nơi khác:
Có lần chúng tôi đi thăm chừng 30 hộ nông dân Pháp, thấy đa phần có toilet khô trong vườn. Cá biệt có anh “hard core” làm toilet khô trong nhà luôn. Hầu hết các hộ đều dùng loại thùng nhỏ, cỡ thùng sơn của mình. Cá biệt có hộ xài thùng rác lớn (hình dưới, bên phải) ít phải thay hơn, nhưng nặng hơn.
Họ cũng không phức tạp chuyện tách nước tiểu riêng. Ở vườn, dư sinh khối mà. Lót thùng 1 lớp dày sinh khối có sẵn: rơm/cỏ khô/lá khô/trấu lúa mì/mạt cưa … rồi sau đó cứ học con mèo thôi. Quan trọng nhất là nhiều chất độn sẽ không hôi.
Theo quan sát của Vườn thì mạt cưa, phoi bào hiệu quả nhất trong việc thấm hút, mùi gỗ lại thơm.
Chúng tôi có đi một hội chợ nông dân, đông như quân Nguyên. Sắp hàng cả tiếng còn chưa mua được đồ ăn. Ở đó họ có công ty dịch vụ cung cấp các toilet nước và cả toilet khô cho người đi hội chợ.
Người ở đó nói rằng dịch vụ cung cấp toilet khô cho các điểm tụ tập đông người tạm thời ở đó dạo này khá phổ biến. Công ty cung cấp dịch vụ cũng là công ty bán các thiết bị toilet khô cho các gia đình. Vừa có doanh thu từ mảng dịch vụ, lại vừa marketing tốt cho mảng thiết bị, phải không?
Các gia đình nông dân tớ thăm thì đa phần mua mỗi cái bệ ngồi, còn thì các bác nông dân tự chế hết.
Nhà nào đơn giản thì chỉ cần cái pallet như hình bên trái Nhà nào muốn đẹp thì các bác trang trí chút như hình trên, bên phải.
Theo quan sát của Vườn Mai, sau khoảng 6 tháng ủ yếm khí, thì thùng chất thải phân hủy hoàn toàn, trở thành chất mùn sẵn sàng bón cây. Và vườn thấy, thùng có tách nước tiểu phân huỷ tốt hơn thùng không tách, đồng thời thùng này thấy xuất hiện nhiều dạng sống hơn, ví dụ rất nhiều con sùng đất (ấu trùng của bọ cánh cứng).
2. Nhà vệ sinh giun:
Nhà vệ sinh giun là một phiên bản tiện dụng hệt nhà vệ sinh nước ở Thành phố, chỉ khác khâu hậu kỳ: thay vì hầm rút thì là thùng giun. Anh chị đọc bản thiết kế loằng ngoằng https://bit.ly/4dyoxXv . Nhất định nên đọc bản này trước.
Sau đó xem thêm thêm bài chia sẻ cụ thể của Anh Đạt, anh có rút kinh nghiệm qua quá trình sử dụng thực tế, để có bản thiết kế Nhà vệ sinh giun đơn giản hiệu quả hơn: