Em theo học ngành chăn nuôi, và trước khi tốt nghiệp thì có 4 tháng đi thực tập tại trang trại lớn. Sau khoảng thời gian này đã làm em có nhiều băn khoăn và mông lung:
- Trước đó em nghĩ rằng mình sẽ đi làm, kiếm tiền, và theo đuổi cuộc sống nhộn nhịp trong vài năm. Em vẫn về quê thôi, nhưng phải là sau khi thử đủ cuộc sống phố thị, hay kiếm tiền và thỏa chí cho những chuyến phiêu lưu.
- Nhưng rồi việc đi thực tập khiến em đối mặt với “làm đúng ngành học” là như thế nào: Ngày ngày mặc đồ bảo hộ lao động, sống trong những khu chuồng trại khép kín, đi ra đi vào phải khử trừng, nói chung em không thấy hứng thú với chúng. Rõ ràng mình chăn nuôi lớn nhưng môi trường sống và nhịp làm việc của bản thân có khác gì chúng đâu. Thêm vào đó, kinh nghiệm làm việc ở trang trại lớn cũng không ứng dụng được nhiều ở quê, vậy cứ đi làm ngành này có lãng phí thời gian không?
- Và nếu về quê liền thì mình sẽ làm cái gì, những chuyến phiêu lưu, những mong cầu vật chất lẫn trải nghiệm làm sao được giải quyết.
Thế là mất một khoảng thời gian em đấu tranh nội tâm giữa việc đi làm hay về quê liền, cũng vật vã lắm. Chẳng biết cụ thể mình muốn gì nên thấy lựa chọn nào cũng mơ hồ hoang mang. Và rồi cuối cùng em lựa chọn về quê, nhưng trong lòng vẫn đầy hoài nghi.
Sơ lược về làng quê và mảnh vườn:
Quê em là một xã người Dao thuộc vùng núi tỉnh Quảng Ninh, với địa hình chủ yếu đồi núi dốc. Trước đây khi chưa có đường sá thuận lợi thì bà con chủ yếu canh tác hoa màu ở những khoảnh đất bằng phẳng, làm nương rẫy luân khoảnh men theo triền suối, chăn nuôi nhỏ các giống bản địa, bên cạnh đó có nghề đi rừng (lấy măng, lấy mật, lấy thuốc nam hay săn bắt những con thú nhỏ) vì nhiều rừng lắm, đâu đâu cũng là rừng. Một vài gia đình có trồng quế để bóc vỏ bán hay trồng trám lấy nhựa. Ngày ấy cuộc sống tự cấp tự túc.
Khoảng gần 15 năm đổ lại đây, đường sá được xây dựng, giao thông dễ dàng, kèm theo đó là dự án trồng keo ngày một phát triển, cuộc sống làng quê thay đổi đến mức lúc ngoảnh lại em không còn nhận ra được nữa. Rừng đa loài thay bằng keo, nghề đi rừng dần biến mất không chỉ bởi không còn rừng mà người ta cũng chẳng tha thiết nữa, đi rừng vất vả quá làm thứ khác có tiền nhanh hơn. Nhịp sống đô thị phụ thuộc vào tiền dần dần thay thế sự tự cấp tự túc, thậm chí bây giờ có gia đình chỉ toàn ăn đồ ở chợ, hay câu cửa miệng luôn là “nhà thiếu tiền lắm”. Có thể với người Kinh chuyện này không có gì đáng nói, nhưng với dân tộc em đó là điều lạ lùng.
Mới chỉ gần 15 năm thôi, mà lối sống thậm chí những bản sắc văn hóa gần như chỉ còn là tên gọi. Lớp trẻ tụi em không còn hiểu hay chối bỏ nhiều văn hóa của tộc mình. Em xót xa trước những nguy cơ mai một và mất dần văn hóa đó. Em không phủ nhận cuộc sống bây giờ khiến tụi em đỡ vất vả hơn, nhưng đằng sau nó cũng đầy những nguy cơ. Tụi em phải làm sao đây???
Mới chỉ gần 15 tiếp xúc với nhịp sống hiện đại, mà lối sống tự cấp tự túc và nhiều bản sắc văn hóa, đã gần như biết mất. Tụi em phải làm sao đây?
Còn về khu vườn của gia đình, nó khoảng 7ha, miếng đất như nằm trọn trong một thung lũng. Những sườn đồi dốc thì bố mẹ đã trồng keo, thêm một ít trám và quế. Nhưng bố có giữ được một khoảnh rừng tạp vì nơi đây có mạch là nguồn nước chính cho gia đình. Bố muốn giữ lại để đảm bảo đủ nước, chứ đa số rừng quanh vùng người ta chặt hết rồi, có khi mùa nắng họ thiếu nước hay phải dẫn nước từ nguồn không đảm bảo.
Trong vườn có tầm một sào trồng trám đã hơn 20 tuổi, một mảnh trồng quế cũng nhiều tuổi bao quanh nhà, em xin bố mẹ giữ lại, vì mấy mảnh này đẹp lắm, cây rừng tái sinh ken kín trong đất. Đi vào vườn ấy có cảm nhận như hòa vào rừng vậy. Chúng là bằng chứng khiến em vững tin rằng: chỉ cần em chịu dưỡng, chịu để cho cây rừng tái sinh, thì những mảnh vườn độc canh trám, quế thậm chí là keo, sẽ tự chúng hóa rừng lúc nào không hay. Nhưng đầu năm nay bố mẹ nghe người này người kia chào mời, cộng thêm việc mỗi năm cây quế cứ chết dần, nên bố quyết định cắt bán vườn quế quanh nhà. Tuy nhiên miếng vườn này chưa khi nào bị đốt dọn thực bì nên em tin chúng sẽ tái sinh và đa loài rất nhanh, cắt quế rồi bố mẹ sẽ còn ít lý do để cản em dưỡng mảnh đất này thành rừng.
Căn nhà được dựng lưng chừng đồi, phía dưới trũng bằng phẳng là suối nước rất trong rất đẹp, rồi đến ao và một khoảng đất ruộng tầm 1 mẫu Bắc Bộ. Nói chung địa thế khu vườn khá đẹp, theo lát cắt vườn rừng.
Bây giờ mỗi năm bố mẹ chặt keo em đều xin đất trống để trồng cây ăn trái, cây rừng, hay dưỡng cây tái sinh, em làm rải rác được 4 miếng nhỏ nhỏ như vậy rồi. Tất nhiên bố mẹ không đồng ý cho hết đâu, em chỉ dám xin những mảnh nhỏ, địa thế dốc hay có đường đi không thuận lợi, còn lại chặt rồi vẫn trồng keo thôi. Keo ở vùng này đã trồng tầm được 2-3 chu kì và hiện vẫn rất năng suất, vẫn là nguồn kinh tế chính của khu vực, nên thật ra chuyện thuyết phục trồng cây khác hay để cây tái sinh khá là khó.
Trong vườn, nhà em cũng lựa chọn những khoảnh đất riêng để trồng lúa nương, hoa màu, đảm bảo cho người lẫn vật nuôi đủ cái ăn. Có thêm cái ao để thả cá, khoảnh đất thả gà, cái chuồng nuôi heo và riêng em có nuôi một chuồng dúi khỏe mạnh. Nói chung ở vườn chẳng thiếu thứ gì cả, muốn sống tự cấp tự túc không quá khó, nhưng cái khó là gia đình em đã canh tác hóa chất, bây giờ phải thuyết phục chuyển hướng canh tác thì đời sống trọn vẹn hơn.
Sơ lược về chính em:
Bố mẹ rất muốn em về quê, vì nhà sẵn đất chỉ thiếu người làm, nên chẳng xảy ra xung đột gì khi em không ở lại thành phố. Có lẽ nơi duy nhất xảy ra xung đột là ở trong nội tâm của em. Thời gian đầu, bố mẹ làm gì thì em làm cùng, cứ trông cho hết việc, chẳng thích thú gì cả. Làm keo có tiền đấy nhưng em không đủ hứng thú.
Lúc về vườn, em xác định không làm nông như bố mẹ, nhưng thật sự chưa biết phải bắt đầu từ đâu, làm ra sao, nên cứ có phần bí bách sống qua ngày vậy. Trong thời gian ấy em cũng đọc sách, tìm hiểu trên mạng, hay tham gia các lớp học, rồi biết đến nhiều khái niệm làm nông mới. Mỗi lần muốn thử phương pháp nào thì xin bố mẹ cho khoảnh đất nhỏ nhỏ để thực hành. May là em có ít tiền, nên mỗi lần thử chỉ ở quy mô nhỏ, rồi tự mình rút ra bài học, cảm thấy cái này hợp cái kia không. Chứ em mà nhiều tiền chắc giờ cũng bung bét 😀 .
Cứ thử sai vậy, dần dần trong em hình thành lối canh tác lẫn lối sống có phần trái ngược với số đông, và lúc này mới bắt đầu có mâu thuẫn với gia đình, với mọi người xung quanh.
Em bước vào thời kì ưa giải thích, nhiều khi còn lên án hay cố công phản biện bằng được cách canh tác của mọi người, tự coi cách của mình mới là đúng đắn. Khi đỉnh điểm em có thái độ bất mãn tiêu cực với cả nhà luôn. Nhưng dần dà em cảm thấy bản thân cứ gồng lên chống đối thì chẳng được gì cả, tính cách xấu dần đi, cảm xúc khiến mình mệt mỏi.
Rồi có một ngày em nhận ra, em không thay đổi được ai ngoài kia, em chỉ thay đổi được bản thân mình. Từ lúc hiểu ra điều đó, trong em có một sự tự tin vào tương lai. Bởi thay đổi bản thân là điều em làm được, tự tin làm được, và biết rõ phải làm như thế nào. Chứ vọng tưởng thay đổi người khác có lẽ là nguyên nhân khiến em hoang mang, vì mình không biết phải làm gì, bắt đầu từ đâu, nên sinh ra thích tranh cãi với người này người kia, nhằm che dấu sự bối rối bế tắc của chính mình.
Em bây giờ đã bớt sốc nổi, đã bình tĩnh hơn. Không còn phản ứng nhiều khi gặp những trái chiều, thay vào đó kiên nhẫn điều chỉnh cảm xúc và học cách đặt người khác bên ngoài tâm hồn mình. Đủ tự tin để thấy những lời bàn ra tán vào chẳng còn khiến em nản chí, mà cho em động lực để kiên định hơn với lựa chọn của bản thân.
Sau khi giải tỏa được tâm lý, em thấy rõ ràng con đường tương lai: thực hành lối sống đơn giản, nương tựa vào vườn. Ở một tương lai nào đó khu vườn này sẽ có nhiều tính rừng, nhưng ở thời điểm hiện tại em muốn tạo ra thực phẩm tốt cho gia đình. Em chưa có nhiều quyền quyết định trong cả khu đất, vậy em sẽ tập trung tự cấp tự túc, chú trọng vào thực phẩm, bắt đầu là lúa ngô khoai sắn, là cây ăn trái, là tất cả những thực phẩm gia đình cần.
Ví như, em đã xin bố mẹ 2 thửa ruộng nhỏ để tập tành trồng lúa tự nhiên. Ban đầu em cũng nóng vội, tới thăm các mô hình trồng lúa khác để học bài học của họ, cho mình rút ngắn thời gian và muốn làm là thành công liền kìa. Nhưng sau đôi lần thất bại, em nhận ra lòng tham và sự nóng vội này, giờ em vẫn cứ học hỏi rồi mỗi năm mỗi thử nghiệm, và không quá đặt nặng kết quả. Làm hết mình, thêm chút hi vọng, thế thôi.
Tại sao em lại chọn Vườn Rừng?
Như đã kể, thì lúc đầu em cũng chỉ đơn giản muốn về làm nông vì gia đình có sẵn mọi thứ. Tuy nhiên em vẫn cứ mù mờ về khu vườn hay lối canh tác mình thật sự muốn, em chưa mường tượng ra được chúng. Em biết về khái niệm Vườn Rừng cũng lâu rồi, thấy hay đấy, nhưng vẫn chưa hiểu nhiều về nó. Cho đến khi nghe những chia sẻ của bác Châu tại buổi off-rơm cuối năm 2023, rằng góc nhìn về Vườn Rừng của bác là đúc kết từ những năm đã học, đã được thực hành, đã cùng sống và làm việc cùng nhiều người, nhiều dân tộc. Để rồi bác thấy: Vườn Rừng là lối canh tác gắn với lối sống hệt như các đồng bào dân tộc thiểu số ngày xưa… Những chia sẻ của bác nó khá gần gũi với quá khứ của em, bởi em là một người Dao – ông bà, cha mẹ, hay bối cảnh sống của chính em cũng từng đồng điệu với những chia sẻ này. Khái niệm Vườn Rừng trở nên gần gũi và thuyết phục, em lờ mờ nhận ra những gì mình cần làm.
Ngày xưa, với dân tộc em, rừng đã hiển hiện quá cần thiết trong từng nhịp sinh hoạt đời sống. Nên với em, khái niệm Vườn Rừng trở nên gần gũi và thuyết phục.
Bên cạnh đó, việc chăn nuôi dúi cần lấy thức ăn từ rừng, việc làm cọc cho vườn miá vườn rau cũng chặt cây tạp từ rừng, hay mày mò đóng bất kì vật dụng nào cũng cần có nguyên liệu mà chúng được tìm thấy trong mảnh rừng nhỏ của nhà em. Nếu bố không giữ lại mảnh rừng tạp, thì bây giờ em đâu có sẵn mọi thứ để dùng, đúng không? Em nhận ra: Rừng gắn liền với họat động sống mỗi ngày của gia đình như một lẽ tất nhiên. Em hiểu “có rừng để làm gì”, rừng gần gũi quá. Nên trước khi coi rừng có vai trò bảo vệ đất, nước hay điều gì xa xôi, thì rừng đã hiển hiện quá cần thiết trong từng nhịp sinh hoạt đời sống. Em cảm nhận, muốn làm Vườn Rừng cứ từ từ đến với em bởi những cơ duyên đã kết ràng ý nguyện ấy có từ lâu rồi.
Tại sao em lại chọn nuôi dúi, nó liên quan gì đến nhịp sống em muốn?
Cuối 2019 em về vườn, đầu 2020 em bắt đầu xin những mảnh đất nhỏ để làm vườn theo cách của mình, đồng thời năm đó thấy trong bản làng tận diệt dúi quá nên em đã nghĩ: hay là mình nuôi một ít, chứ có khi vài năm nữa chẳng còn con dúi nào, thế là em nuôi thôi. Và việc nuôi dúi ấy đã dạy em nhiều điều:
- Thức ăn của dúi là tre, đót, nói chung các loại cây tạp trong rừng, từ sự việc này giúp em mường tượng ra vị trí của rừng trong nhịp sống. Bên cạnh đó em nuôi dúi rất ít khi bị bệnh, có lẽ đồ từ rừng đã khiến chúng khỏe mạnh chăng.
- Lúc bắt đầu nuôi em cũng nghĩ mỗi năm sẽ trích một ít đem tái thả tự nhiên, nhưng rồi cứ còn tham nên chưa thả. Có vài đợt nhiều con dúi còi cọc, em thử thả chúng trong vườn thì thấy đúng là chúng mập mạp lên nhanh chóng. Sự việc này lần nữa nhắc em, môi trường sống quan trọng ra sao, không gian rừng có tính nuôi dưỡng thế nào, và đâu đó cho em bài học làm người “biết đủ là đủ”.
- Thực ra việc làm vườn khác với bố mẹ, và cả lối sống cũng mâu thuẫn, thì những khoảnh khắc em lui cui trong chuồng dúi cho ăn hay quan sát chúng, mang đến em một khoảng nghỉ, một không gian nhẹ nhàng hơn, nên cũng không biết ai săn sóc ai 😀
- Bây giờ dúi cũng mang lại cho em một ít thu nhập, có nhiều người muốn mua giống, nên thực ra dúi cũng nuôi em nữa.
Tại thời điểm hiện tại, ngoài chuyện muốn tự chủ về lương thực thực phẩm, thì việc canh tác của em còn hướng đến điều gì không?
Em có một tuổi thơ đẹp, ngày ngày cùng chị gái đi chăn trâu len lỏi trong những mảnh rừng, ngày xưa quanh đây toàn rừng thôi. Mỗi khi đi như vậy, em được thơ thẩn trèo cây hái quả, nói chung lúc nào cũng có cái ăn, mùa nào cũng có trái ngon. Bẵng đi một thời gian xa quê, em cũng như bao nhiêu bạn trẻ khác, thích những điều mới, thích cuộc sống nhộn nhịp, hiện đại, em quên hẳn những cây dại những mảnh rừng. Đến một ngày về nhà em chợt nhận ra: chẳng còn những cây trái quen thuộc, tất cả mất đi đâu hết rồi, chỉ còn lại keo thôi. Cho đến khi quay về làm vườn, đâu đó trong em muốn gom lại những cây dại, cây bản địa để trồng hết vào vườn. Phần vì muốn lúc nào đi làm cũng có cái ăn, phần vì tuổi thơ quá đẹp ấy, muốn nó sống lại.
Nên cứ lên rừng thấy cây nào hợp lý là em chiết cành hoặc bứng cây con, đi qua nhà người ta thấy cây gì hay cũng xin. Vì em có đi học chút chút nên xã giao cho nhiệm vụ “cán bộ thú y”, mỗi tháng đều đi thăm nhà dân, em càng có cơ hội gặp nhiều gia đình, xong việc chính thì ta xin cây, hay nói chuyện với mọi người để hiểu hơn biết hơn về văn hóa dân tộc mình.
Thực sự nhiều khi đi làm vườn cái khoảnh khắc phát hiện ra một cây tuổi thơ tái sinh, một cây dại ra hoa ra trái, đó là điều nuôi dưỡng cảm xúc lẫn tinh thần của em. Hay cuối ngày, dành thời gian tha thẩn trong mảnh vườn nhỏ của chính mình… em tự xây dựng cho bản thân những không gian mình thuộc về, lại thấy mình đủ đầy.
Lúc đầu em tính trồng nhiều lắm, cũng bỏ kha khá tiền mua cây giống và ham hố thực hiện các công trình. May mà có ít tiền chứ có nhiều thì cũng mất hết vì đầu tư rồi 😀 . Nhưng ngẫu nhiên có vài mảnh đất chưa kịp cắt cỏ tới, đến khi lên thăm thì thấy nhiều cây dại đã lâu chưa gặp, nay tái sinh. Em nhảy cẫng lên vì sung sướng, và hiểu: cây có thể tái sinh, và câu “ngồi yên công đức vô lượng” là có thật chứ chẳng phải nói cho hay. Nên cây gì thích thì em trồng, còn lại tin rằng rừng sẽ tái sinh, chứ không có áp lực “phải trồng” nữa.
Xanh thấy em còn trẻ nhưng có quá trình nhận ra chính mình rất nhanh. Vậy điều gì đã có tác động đến những suy ngẫm nội tâm của em?
Đầu tiên đó là tập sáo.
Vừa nghỉ cấp 3 là em tập, và có lẽ chưa có việc gì khiến em say mê kiên trì đến vậy. Những ngày mới bắt đầu tập, em dành hết mọi thời gian rảnh và tranh thủ mọi lúc có thể để tập. Người ta đi chơi thì em tập, người ta ngủ em cũng tập, mà tình yêu với sáo từ đó đến nay vẫn nguyên vẹn. Việc tập sáo khiến em không có thời gian để chạy theo những sở thích phù phiếm khác.
May mà có ít tiền, nên em có cơ hội hiểu “ngồi yên công đức vô lượng” khi hướng tới Vườn Rừng.
Ngày còn thanh thiếu niên, em cũng nhiều sốc nổi lắm, nhưng có lẽ vì bận tập trung vào sáo mà em đã không quá sa đà vào thú vui nào. Thêm nữa, sáo khiến em suy nghĩ chậm lại, sống cũng chậm lại, tập sáo đâu có thể nhanh, nên dần dần sự chậm rãi trong cách hành xử ấy cứ thẩm thấu vào con người em. Có lẽ vì tập sáo mà suy nghĩ của em từ tốn hơn, từ đó em mới chọn về vườn thay vì ở lại thành phố, chọn làm vườn tự nhiên thay vì những kiểu khác. Vào những thời điểm phải quyết định giữa những xung đột nội tâm, em luôn có lựa chọn thiên về “sống chậm”. Em nghĩ vì tập sáo đã uốn nắn nhiều đức tính bên trong em.
Và có lẽ vì hay tập sáo những bài dân ca, hay âm hưởng vùng núi rồi từ đó góp phần kéo em gần lại với quê hương.
Thứ hai là đọc, đọc sách, đọc trải nghiệm của mọi người.
Em ít có cơ hội đi ra ngoài, cũng ít giao tiếp vì bản chất Tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ thứ 2, nên em cũng chưa dễ dàng để diễn giải hay hiểu hết ý qua lời nói, vậy là sự học từ thực tế va chạm xã hội bị hạn chế. Việc từ từ đọc sách, hay đọc những trải nghiệm của người khác giúp em mở rộng góc nhìn hơn, có một thế giới quan rộng rãi nhiều sự lựa chọn hơn. Ví như, khi em xảy ra xung đột canh tác với bố mẹ, lúc đầu em phản ứng lại gay gắt lắm, và em nghĩ đó là cách duy nhất, đó là phản xạ hiển nhiên ai cũng làm vậy. Nhưng, có nhiều người chọn cách khác, chọn đối diện với những mâu thuẫn nhẹ nhàng, và em học được từ đó. Vấn đề gì cũng có cách giải quyết theo hướng tích cực. Hay có nhiều người đề cập đến lòng biết ơn, nó là một khái niệm mới với em. Nhưng suy ngẫm về nó, em hiểu lối hành xử của dân tộc mình ngày xưa cũng đầy sự biết ơn và hào sảng, chỉ là đang mai một dần. Hiểu nó rồi em tự nhắc bản thân thực hành đức tính ấy, để hôm nay nhìn chuyện gì xảy đến cũng có phần để mình biết ơn. Em dần dần hết thấy bị bế tắc trong những mối quan hệ hay những khác biệt.
Cuối cùng là quá trình làm vườn, dưỡng lại khu vườn tuổi thơ đã từng, mang lại cảm giác hạnh phúc trong em. Ngày trước, em chỉ mong cắt cỏ keo cho nhanh, hay làm gì cũng muốn hoàn thành cho lẹ. Nhưng giờ cầm cái máy cắt cỏ đã nhẹ nhàng hơn, em đã có những khoảnh khắc trong lòng nở hoa khi bỗng bắt gặp một cây dại ra trái lẫn trong đám keo, giờ nhiều khi sợ bố hay ai cắt cỏ thì lại chẳng còn cây tái sinh nào cả. Quan sát khu vườn thay đổi mỗi ngày, em thấy mình cũng dần lớn lên.
Và nhờ có sự chuyển biến cá tính đó, em bây giờ đã muốn học ngôn ngữ cổ “chữ Nôm”, vì mong đọc được sách cổ của người Dao. Trong khi ngày xưa bố ép học mãi thì không chịu. Em muốn hiểu hết những triết lý hay nguồn gốc của các lễ nghi, ngày hội, đức tin của ông bà xưa. Chúng chỉ còn lưu giữ trong sách cổ, chứ bố mẹ hay những người già không giải thích cặn kẽ được. Một ngày nào đó, em sẽ hiểu hết về dân tộc mình, cho dù văn hóa ấy có mai một đi, nhưng chí ít em hiểu được cội nguồn, và em tin rừng là một trong những cội nguồn ấy.
Đây là những lời tâm sự của Bàn Hương, em là một chàng trai người Dao. Ngôi làng của em mới chỉ gần 15 năm tiếp xúc với nhịp sống hiện đại, nhưng cảm tưởng như nhịp sống này đã ở đó từ lâu lắm rồi. Xanh nhìn thấy những vấn vương chất chứa nơi em về một tuổi thơ quá đẹp, về một quá khứ mà em chẳng còn thấy được nữa. Em cũng mang trong mình ước muốn gìn giữ văn hóa của dân tộc, mang trong mình nỗi buồn hay sự chênh vênh của một tộc người đang mất dần đi bản sắc. Và có lẽ Vườn Rừng là hành động để em tìm thấy lại những nét đẹp trong quá khứ kia, hay một tương lai khác rực rỡ hơn, hay chỉ đơn giản là đường dẫn để em tự tin sống một cuộc đời đủ đầy.
Chúc cho em cùng mảnh Vườn Rừng nương tựa được vào nhau <3
Quảng Ninh những ngày trước bão Yagi, tháng 09/2024