15 tuổi anh nghỉ học đi làm phụ giúp gia đình, sau đó kết hôn và bắt đầu ra làm vườn riêng. Ngày ấy trong vườn cũng chỉ trồng cafe, bơ, và sầu riêng, các loại đều là giống bản địa.
Vì mảnh vườn nhỏ, chưa có thu, mà nhịp sống gia đình cần chi tiêu nhiều, nên năm 2008 anh bắt đầu làm thợ rừng. Quá trình làm giúp anh tích góp được ít vốn, mở rộng thêm chút đất vườn (hiện tại vườn được 1hecta). Nhưng 7 năm sau thì sức khỏe giảm sút cùng nhiều thương tích, anh quyết định dừng công việc này.
Năm 2015, anh chính thức làm vườn toàn thời gian, nhưng vì đã có 2 con nên nguồn thu từ vườn vẫn chưa đủ để lo cho gia đình, anh lại đi làm công bên ngoài, người ta thuê gì mình làm nấy, chủ yếu đi làm xa. Việc anh làm nhiều nhất có lẽ là họ thuê chăm sóc sầu riêng, và làm việc này được 2 năm thì anh không trụ nổi, quyết định nghỉ hẳn, về vườn. Và cũng nhờ 2 năm này, anh nhất định sẽ làm vườn theo hướng sạch, nhất định không động chạm gì đến hóa chất nông nghiệp.
Mảnh vườn anh trồng từ 2006, và cũng gần như không tác động hóa chất gì nhiều rồi, giờ chỉ là tìm hiểu để mảnh vườn đa dạng hơn, và có nguồn thu ổn định hơn. Nhưng sự thật là hồi 2017-2018 giá bơ, cafe thấp lắm, nhiều khi anh không muốn bán bơ luôn. Cứ trong làng ai cần lấy bơ cho heo ăn thì ra vườn lượm về, cà thì có thu được chút đỉnh. Lúc này anh dành thời gian đi làm ngoài kiếm thêm, vẫn là ai thuê gì làm nấy kể cả việc phun xịt vườn cho họ, nhưng làm gần nhà chứ không đi xa nữa. Bên cạnh đó cũng tìm tòi học hỏi về nông nghiệp nhằm tìm lối ra cho mình. Trồng thêm nhiều cây trong vườn: điều, macca, cacao, mít, ổi, cây rừng … gần như trong vườn chẳng thiếu cây gì, đụng đến đâu cũng thấy đồ ăn.
Một cơ duyên đã khiến anh đọc được 2 quyển sách: Cuộc cách mạng một cọng rơm và Quả táo thần kì của Kimura, anh kiên định hơn với lối làm nông của mình, và cũng nhìn thấy rõ ràng hơn tương lai của bản thân của khu vườn. Ngoài ra, anh thích đọc sách, nên cũng có đọc được nhiều góc nhìn hay, để rồi từ đó nhìn thấy được lối sống mà mình mong muốn: sống đơn giản.
Thời điểm anh bắt đầu làm vườn sạch thì bà con lối xóm, hay thậm chí người trong cùng gia đình cũng lời ra tiếng vào nhiều lắm, nghe riết mà cảm thấy không muốn bước ra ngoài xã hội. Anh bỏ ngoài tai hết những dị nghị đó, và cũng ít lui tới những cuộc vui không cần thiết.
Dù là như vậy, anh vẫn có mối quan hệ tốt với xóm giềng: ngày trước lúc anh chưa làm vườn, thì người ta thường đi thẳng xuyên qua vườn luôn. Từ khi anh về và muốn dưỡng vườn, anh làm một cái cổng ước lệ để các loại xe cộ không đi vào được thôi, chứ người đi bộ muốn thì cứ đi lại tự do. Bên cạnh đó, anh phát dọn hẳn một con đường khác, vòng ôm quanh vườn, để bà con vẫn có lối đi lại, chứ không phải vì việc anh về mà sự lưu thông bị gián đoạn.
Khu vườn như một nơi để anh làm lại và sống tiếp cuộc đời mình.
Tầm 3 năm trở lại đây, các mặt hàng nông sản vườn nhà đã tìm được đầu ra, mỗi năm lại có thêm nhiều bạn hàng biết đến, nên cũng có thu nhập ổn định hơn. Anh đã không cần đi làm thêm bên ngoài nhiều nữa, và có thể chọn được việc để làm nếu người ta thuê công, giờ anh chỉ nhận làm việc như lắp đặt ống tưới, hay những việc chân tay không dính tới “hóa chất”. Đã 7 năm anh kiên trì với “nông nghiệp sạch”, chưa lúc nào cảm thấy hối tiếc hết, và cuộc sống của anh, của gia đình cũng ngày ổn định hơn.
Với rất nhiều khó khăn về tài chính đã trải qua, có giai đoạn nào anh phải “đấu tranh nội tâm” để duy trì vườn không?
Anh cũng đấu tranh nội tâm dữ lắm chứ, hồi đất đai sốt giá mà miếng đất của anh ở ngay bờ hồ, có biết bao nhiêu người hỏi mua, nhà thì thiếu tiền. Rồi thì khi sầu riêng hay những nông sản khác được giá, mình cũng đấu tranh xem có làm nông hóa chất không. Nhưng sau tất cả anh thấy tiếc khu vườn, biết bao lâu anh mới gầy dựng được khu vườn như vầy. Bán đi rồi bao giờ anh mới có cơ hội làm lại, làm được một khu vườn như thế này một lần nữa.
Hay hồi mà sốt các dịch vụ du lịch, bên kia hồ có một xóm làm du lịch, người ta rủ anh vào làm chung, nhưng anh nhận ra khi mình làm với họ thì đồng nghĩa quyền tự chủ trên mảnh đất không còn. Mình phải can thiệp vào mảnh đất theo yêu cầu của người khác, mà yêu cầu ấy nhiều khi không khớp với lối sống mình chọn, nên anh cũng thôi luôn.
Khu vườn này gắn liền với cả cuộc đời thăng trầm đã qua của anh, nên mất nó rồi liệu anh có đủ thời gian để làm lại không? Câu hỏi này luôn thường trực. Anh cũng nhìn thấy rõ cuộc đời nông dân của cha mình, và nhiều cô chú xung quanh, một khi đã canh tác hóa chất rồi đâu dễ gì có cơ hội thứ 2 để làm lại, gây dựng lại một mảnh vườn giàu có ngày xưa. Còn anh thì đã quá nửa cuộc đời, có khi chẳng kịp để làm lại một mảnh vườn như thế này nữa đâu.
Đấu tranh nội tâm là có, lòng tham là có, nhưng dù nhiều năm qua đi, nhiều vất vả ập tới, anh vẫn giữ được mảnh vườn, với lối làm nông tử tế. Cuộc đời anh có lẽ nhiều thăng trầm và không gì là chưa nếm trải, nên anh thấy rằng: bản thân muốn giữ khu vườn như một nơi để làm lại và sống tiếp cuộc đời mình.
Có lẽ vì anh hướng đến việc sống đơn giản, nên lối làm vườn này phù hợp với anh, nên mảnh vườn còn lại đến bây giờ.
Bên cạnh đó, anh nghĩ vấn đề quan trọng để có thể làm vườn rừng hay canh tác sạch là mình cần có một lối sống phù hợp. Làm vườn kiểu này thì mong cầu ít thôi, cũng không phải ép mình ít nhu cầu mà tự bản thân muốn thế. Tự bản thân thấy nhu cầu nào là cần thiết, cái nào là phù phiếm. Tự bản thân đánh giá hay muốn sống muốn hướng tới điều gì, chứ cũng không ép uổng gì nó cả. Có lẽ vì anh hướng đến việc sống đơn giản, nên lối làm vườn này phù hợp với anh, nên mảnh vườn còn lại đến bây giờ.
Trên đây là những dòng tâm sự của anh Minh mà Xanh có đôi chút vội vã ghi chép lại trong chuyến đi Tây Nguyên hồi tháng 03/2024.
Khu vườn của anh là điển hình của khu vườn Daklak ngày xưa. Một vườn cây xen canh đủ loại, và loại nào cũng là giống bản địa. Những cây bơ, cây sầu riêng như cổ thụ, và anh tự hào: giờ những giống này hiếm lắm. Anh đang cố gắng xen thêm những cây rừng, hay thử nghiệm thêm nhiều loại cây khác, để khu vườn ngày càng giàu có và đa dạng.
Với khả năng viết còn hạn chế, Xanh mong bản thân có thể truyền đạt hết được hành trình sống hành trình về với vườn của anh Minh, đó thật sự là một hành trình đáng khâm phục và đầy nhựa sống.
Ngày Xanh gặp, là ngày anh đã đi qua nhiều biến cố của cuộc đời, anh có sự điềm đạm của cuộc sống từng trải, có sự chắc chắn của một người hành động, sự vững tin của người có đức tin và sự tử tế của một người nông dân yêu đất, dưỡng cây. Cảm ơn anh vì cuộc gặp gỡ, đã cho Xanh nhìn thấy chân dung một người nông dân biết đủ.
Xanh không biết rằng khi ai đó đọc được bài viết này, đọc được hành trình này, liệu có còn lý do nào để bạn băn khoăn những điều:
- Người ta dưỡng vườn vì có nhiều tiền?
- Người ta dễ dàng kiếm sống nên mới nghĩ đến làm nông tử tế?
- Người ta đủ ăn đủ mặc và chẳng phải chịu trách nhiệm với ai nên mới …?
Có lẽ cuộc đời của Anh Minh là minh chứng quá thuyết phục cho việc: chỉ cần điều chúng ta muốn kiểu gì bản thân cũng có cách.
Mảnh vườn từ 2006 đã gần như không tác động hóa chất vì anh bận rộn làm nghề khác, là một vườn xen canh nhiều giống cây bản địa. Từ 2017 anh chuyên tâm làm vườn và mong muốn canh tác tử tế, ý thức rõ muốn làm nông sản sạch. Và đến nay 2024, anh bắt đầu nhìn thấy tâm nguyện Hướng tới vườn rừng. Có lẽ anh giống bác Lão Đồng ở một điểm “bản thân cứ thay đổi từng chút một cùng với khu vườn, quá trình sống và canh tác khiến cho chữ rừng dần hiện rõ bên trong con người và mảnh đất của họ”.
Mùa rất nóng DakLak, tháng 03/2024.